🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जो साधक आपली पाचही ज्ञानेंद्रिये विषयांच्या मोहापासून बाजूला काढून स्वतःच्या ताब्यात ठेवतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. जसा कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी पोटात ओढून घेतो, तसाच जो इंद्रियांना आवरतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा खेळाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. यामुळे आपली बुद्धी एकाग्र होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर शोक उरत नाही. तू तुझ्या मनाला या मोहात आणि दुःखात अडकू देऊ नकोस. जेव्हा तू स्वतःच्या अंतरात्म्याचा विचार करशील, तेव्हा तुला समजेल की ज्यांच्या मृत्यूसाठी तू रडत आहेस, ते आत्मा रूपाने कधीच मरत नाहीत. हा आत्मविचारच तुला दुःखातून मुक्त करेल.

जेव्हा आपण एखाद्या संकटात किंवा दुःखात असतो, तेव्हा भावनेच्या भरात वाहून न जाता शांतपणे स्वतःच्या मनाशी संवाद साधला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर रडत न बसता, 'मी कुठे कमी पडलो?' असा स्वतःशीच विचार करणे म्हणजे विवेकाचा वापर करणे होय.

आत्मा अमर आहे हे सांगून झाल्यावर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला शोक सोडून आत्मचिंतन करण्याचा सल्ला देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत सिद्धांताचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा साधक परब्रह्माचा अनुभव घेतो, तेव्हा तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. जसा मिठाचा खडा समुद्रात गेल्यावर समुद्रच होतो, तसाच भक्त देवाशी एकरूप होतो. या स्थितीत 'मी' आणि 'तू' हा भेद संपतो. साध्य आणि साधक यांच्यातील अंतर मिटून जाणे म्हणजेच खरे ऐक्य होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कलेत किंवा कामात इतके मग्न होतो की आपल्याला स्वतःचा विसर पडतो, तेव्हा आपण त्या कामाशी एकरूप होतो. उदाहरणार्थ, गाणे गाताना गायक जेव्हा गाणेच बनतो, तेव्हाच खरी कला सादर होते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे साधकाच्या अंतिम स्थितीचे, म्हणजेच अद्वैताचे वर्णन करत आहेत.