←
शुक्रवार, 08 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 137

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सधर्म । तेचि करीं तूं मनोधर्म । विरक्तु होऊनि ॥ १३७ ॥

"Therefore, perform that which is appropriate action and righteous, with a resolute mind, being detached."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / विहित
Appropriate / Proper
आचरतां Verb
Ācaratāṃ
करताना / आचरण करताना
While performing / practicing
सधर्म Noun
Sadharma
स्वधर्म किंवा शास्त्रशुद्ध कर्म
Righteous duty
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचा निश्चय / वृत्ती
Mental resolve / attitude
विरक्तु Adjective
Viraktu
आसक्ती नसलेला / अनासक्त
Detached / Dispassionate

💡 अर्थ

म्हणून जे काम करणे योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला (धर्माला) धरून आहे, तेच काम तू मनाचा निश्चय करून पण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा गाभा समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'उचित कर्म' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून समोर आले आहे, त्याला प्राधान्य द्यावे. ते कर्म 'सधर्म' असावे, म्हणजे नैतिकदृष्ट्या योग्य असावे. असे कर्म करताना मनाचा पूर्ण निश्चय (मनोधर्म) असावा, परंतु त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती (विरक्ती) नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून कर्तव्य भावनेने काम करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, केवळ अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानून मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे बंधन कसे टाळावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 52

मग वैराग्याचेनि बळें । बुद्धीचें मळ फिटले । तरी होईल प्रांजळें । आत्मज्ञान ॥

"Then, through the strength of detachment, the impurities of the intellect are cleansed, and self-knowledge shines forth clearly."

वैराग्याचेनि Noun
Vairagyacheni
वैराग्याच्या
By detachment
बळें Noun
Balen
शक्तीने
By power
मळ Noun
Mal
दोष किंवा घाण
Impurity or dirt
फिटले Verb
Fitale
दूर झाले
Removed or cleared
प्रांजळें Adjective
Pranjalen
अत्यंत स्पष्ट
Very clear
आत्मज्ञान Noun
Atmajnan
स्वस्वरूपाचे ज्ञान
Self-knowledge

💡 अर्थ

जेव्हा वैराग्याच्या शक्तीने बुद्धीतील सर्व दोष किंवा घाण दूर होते, तेव्हा आपल्याला स्वतःचे खरे ज्ञान (आत्मज्ञान) अगदी स्पष्टपणे मिळते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी बुद्धीवर जोपर्यंत सांसारिक विषयांची आणि मोहाची पुटे चढलेली असतात, तोपर्यंत तिला सत्याचे दर्शन घडत नाही. ज्याप्रमाणे आरशावर धूळ असेल तर प्रतिबिंब दिसत नाही, त्याचप्रमाणे बुद्धीवर वासनांचा 'मळ' असेल तर आत्मज्ञान होत नाही. जेव्हा साधक वैराग्याचा (आसक्ती सोडण्याचा) सराव करतो, तेव्हा ही बुद्धी शुद्ध होते. शुद्ध बुद्धीमध्येच आत्मस्वरूपाचा प्रकाश स्पष्टपणे जाणवू लागतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी बुद्धीचे निर्मळ होणे ही पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या कामाच्या फळाची अति चिंता करणे सोडून दिले (वैराग्य), तर आपले मन शांत होते आणि आपल्याला त्या कामात अधिक चांगले यश मिळवण्यासाठी स्पष्ट विचार करता येतात. उदाहरणार्थ, परीक्षेत गुणांची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास बुद्धी अधिक तल्लख चालते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी बुद्धीची शुद्धी कशी आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 172

म्हणोनि कर्माचिये ठायीं । जो अकर्मता पाहे पां पांही । आणि अकर्मीं कर्म आहे म्हणोनि पाही । तोचि पुरुषु ॥

"Therefore, he who sees inaction in the midst of action, and action in the state of inaction, is the true man of wisdom."

कर्माचिये Noun
Karmachiye
कर्माच्या ठिकाणी
In the act of performing action
अकर्मता Noun
Akarmata
कर्माचा अभाव / निष्कामता
Inaction or state of non-doing
पाहे Verb
Pahe
पाहतो / अनुभवतो
Sees or perceives
पुरुषु Noun
Purushu
ज्ञानी मनुष्य
A wise or realized person
ठायीं Other
Thayi
ठिकाणी / मध्ये
In or within

💡 अर्थ

म्हणून जो मनुष्य कर्म करत असताना त्यात अकर्म (मी काही करत नाही असा भाव) पाहतो आणि कर्म न करता शांत बसलेला असतानाही मनात कर्म चालू आहे असे पाहतो, तोच खरा ज्ञानी पुरुष होय.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या 'कर्मण्यकर्म य: पश्येत्' या सिद्धांताचे स्पष्टीकरण करतात. आत्मज्ञानी पुरुष शरीराने सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता नाही' या जाणिवेमुळे कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, म्हणून त्याचे कर्म हे 'अकर्म' ठरते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून कर्म सोडून बसला असला तरी त्याच्या मनात जर वासना आणि संकल्प सुरू असतील, तर ते त्याचे 'अकर्म' नसून 'कर्म'च आहे. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा योगी आणि मुक्त पुरुष होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मी नाही तर ईश्वरी शक्ती माझ्याकडून करून घेत आहे' असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरण: एखादा डॉक्टर शस्त्रक्रिया करताना स्वतःला केवळ एक माध्यम मानतो, तेव्हा तो यशापयशाच्या चिंतेतून मुक्त राहतो.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि तात्विक भेद समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा