←
शनिवार, 09 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 69

म्हणोनि विषयांवरी । जो निग्रहाची धटी धरी । तयाची प्रज्ञा थिरावली अंतरीं । जाण तूं ॥

"Therefore, one who holds a firm grip of restraint over the objects of the senses, know that his wisdom is steady within."

विषयांवरी Noun
vishayanvari
इंद्रियांच्या विषयांवर
on sense objects
निग्रहाची Noun
nigrahachi
संयमाची
of restraint
धटी Noun
dhati
पकड किंवा धमक
firm grip
प्रज्ञा Noun
prajna
बुद्धी
wisdom
थिरावली Verb
thiravali
स्थिर झाली
became steady
अंतरी Adverb
antari
हृदयात किंवा मनात
within the heart
जाण Verb
jaan
ओळख किंवा समज
know or understand

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे तू समज.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 104

तैसे आत्मबोधें । जे निमाले निजबोधें । तयां पुनरावृत्ति बाधें । न येचि कदा ॥

"In that way, those who have dissolved in the Self through self-knowledge, never face the obstacle of rebirth again."

तैसे Adverb
Taise
त्याप्रमाणे
In that manner
आत्मबोधें Noun
Atma-bodhen
आत्मज्ञानाने
By self-knowledge
निमाले Verb
Nimale
शांत झाले किंवा विरघळले
Dissolved or merged
निजबोधें Noun
Nijabodhen
स्वतःच्या स्वरूपाच्या ज्ञानाने
By knowledge of one's own self
पुनरावृत्ति Noun
Punaravritti
पुन्हा जन्म घेणे
Rebirth or repetition
बाधें Noun
Badhen
अडथळा किंवा बंधन
Obstruction or bondage
कदा Adverb
Kada
कधीही
Ever

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे मिठाचा खडा पाण्यात विरघळल्यावर पुन्हा मीठ होत नाही, त्याप्रमाणे ज्यांना आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्यांना पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात पडावे लागत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाने आत्मसाक्षात्कार प्राप्त केला आहे, तो परमात्म्याशी एकरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर तिचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही, तसेच आत्मज्ञानी पुरुष ब्रह्मात विलीन होतो. त्याला 'पुनरावृत्ति' म्हणजे पुन्हा जन्म घेण्याचे बंधन उरत नाही, कारण त्याचे अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झालेले असते. आत्मबोधाने त्याचे संचित आणि प्रारब्ध कर्म संपलेले असते, त्यामुळे त्याला संसाराच्या चक्रात पुन्हा परतावे लागत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे सत्य स्वरूप पूर्णपणे समजून घेतो, तेव्हा त्याबद्दलचे आपले अज्ञान कायमचे दूर होते. उदाहरणार्थ, एकदा दोरी म्हणजे साप नाही हे कळले की भीती कायमची निघून जाते. तसेच जीवनाचे सत्य कळल्यावर भीती उरत नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुषाला पुनर्जन्म का नसतो आणि तो परमात्म्याशी कसा एकरूप होतो, याचे स्पष्टीकरण या ओवीत दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 46

म्हणौनि कर्म सांडिजे । मग नैष्कर्म्य होइजे । हें न घडे गा सहजे । अर्जुना पां ॥

"Therefore, by merely abandoning actions, one does not attain the state of actionlessness; this does not happen so easily, O Arjuna."

म्हणौनि Adverb
Mhanauni
म्हणून
Therefore
सांडिजे Verb
Sandije
सोडणे / त्याग करणे
To abandon
नैष्कर्म्य Noun
Naishkarmya
कर्मरहित अवस्था
State of actionlessness
होइजे Verb
Hoije
होणे
To become
सहजे Adverb
Sahaje
सहजपणे
Naturally / Easily
घडे Verb
Ghade
घडणे
To happen

💡 अर्थ

म्हणून केवळ कर्मे सोडून दिली की कर्मरहित अवस्था (नैष्कर्म्य) प्राप्त होते, असे सहजपणे घडत नाही, हे अर्जुना लक्षात घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्मांचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जोपर्यंत मनातील वासना आणि फळाची आशा जिवंत आहे, तोपर्यंत माणूस कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. केवळ शरीर निष्क्रिय ठेवल्याने अंतःकरण शुद्ध होत नाही. खऱ्या नैष्कर्म्यासाठी आत्मज्ञान आणि फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे जास्त महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करणे सोडून दिले, तर त्याला यश मिळणार नाही. त्याऐवजी, त्याने निकालाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे. जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे प्रगती नव्हे.

📌 संदर्भ

अर्जुनाला कर्माचा त्याग आणि कर्मयोग यातील सूक्ष्म फरक सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा