←
रविवार, 10 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 82

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि करीं तूं मनोधर्म । सांडूनियां ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and that duty which is prescribed, by abandoning the whims of the mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य
Appropriate
विहित Adjective
Vihita
शास्त्रसंमत किंवा विहित
Prescribed
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाच्या लहरी किंवा स्वभाव
Whims of the mind
सांडूनियां Verb
Sāṇḍūniyāṃ
त्याग करून किंवा सोडून
Abandoning

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे शास्त्रानुसार आपले कर्तव्य आहे, तेच तू तुझ्या मनाच्या लहरी किंवा आवडीनिवडी सोडून कर.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 67

म्हणौनि कर्माचिया स्थिती । जे अकर्मता पाहाती । तेचि पूर्ण जाणती । योगयुक्त ॥ ६७ ॥

म्हणून कर्माच्या ठिकाणी जे अकर्म पाहतात, तेच पूर्ण ज्ञानी आणि योगयुक्त आहेत.

"Therefore, those who see inaction in action are the ones who truly understand and are established in Yoga."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
therefore
कर्माचिया Noun
Karmachiya
कर्माच्या
of action
स्थिती Noun
Sthiti
अवस्थेत
state or condition
अकर्मता Noun
Akarmata
कर्माचा अभाव किंवा निष्कामता
inaction or selfless action
पाहाती Verb
Pahati
पाहतात
observe or see
जाणती Verb
Janati
जाणतात किंवा ओळखतात
know or understand
योगयुक्त Adjective
Yogayukta
योगाशी जोडलेला
united in Yoga

💡 अर्थ

म्हणून जे लोक कर्म करत असतानाही त्यात स्वतःचा कर्तेपणा मानत नाहीत, तेच खरे ज्ञानी आणि योगाशी जोडलेले असतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मातील अकर्माचे रहस्य उलगडतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो, पण त्या कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही किंवा 'मी हे केले' असा अहंकार बाळगत नाही, तेव्हा ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. अशा व्यक्तीलाच 'योगयुक्त' किंवा पूर्ण ज्ञानी म्हटले जाते. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे की बाह्यतः क्रिया घडत असतानाही अंतर्यामी अलिप्तता असणे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखादा समाजसेवक प्रसिद्धीची हाव न धरता सेवा करतो, तेव्हा त्याचे कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत, जिथे कर्मात अकर्म पाहण्याची दृष्टी महत्त्वाची आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 103

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जो अंतःकरणीं निकें । निग्रहो करुनि ठाके । इंद्रियांचा ॥ १०३ ॥

"Therefore, O Arjuna, listen; he who stays firm by restraining the senses within his heart."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aikēṃ
ऐक
Listen
अंतःकरणीं Noun
Antaḥkaraṇīṃ
मनामध्ये
In the heart or mind
निकें Adverb
Nikēṃ
चांगल्या प्रकारे किंवा निश्चयाने
Properly or firmly
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
इंद्रियांचा Noun
Indriyāñcā
ज्ञानेंद्रियांचा
Of the senses

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, जो आपल्या मनामध्ये पूर्णपणे निश्चय करून आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवतो, तोच खरा ज्ञानी पुरुष होय.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज 'स्थितप्रज्ञ' पुरुषाचे लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणात दृढ निश्चय केला आहे आणि जो आपल्या इंद्रियांना विषयांकडे धावण्यापासून पूर्णपणे रोखतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे. जेव्हा मन आणि बुद्धी इंद्रियांच्या आहारी जात नाहीत, तेव्हाच मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी टीव्ही पाहण्याची किंवा मोबाईल खेळण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा मनावर ताबा मिळवून आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि वेळेचा सदुपयोग करणे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा