🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, आत्मा हा भौतिक पदार्थांच्या पलीकडचा आहे. ज्याप्रमाणे आपण एखादी वस्तू शस्त्राने कापतो, तसे आत्म्याला कापता येत नाही कारण तो निराकार आहे. अग्नी त्याला स्पर्श करू शकत नाही, पाणी त्याला ओले करू शकत नाही आणि वारा त्याला सुकवू शकत नाही. थोडक्यात, निसर्गातील कोणतीही शक्ती आत्म्याचा नाश करू शकत नाही. हे आत्मतत्त्व शाश्वत आणि अनंत आहे, हेच अर्जुनाला समजावून सांगितले आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला शारीरिक किंवा मानसिक त्रास होतो, तेव्हा 'मी केवळ हे शरीर नसून एक अविनाशी आत्मा आहे' हा विचार केल्यास भीती आणि दुःख कमी होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रिय वस्तूचे नुकसान झाले तरी स्वतःचे आंतरिक धैर्य ढळू न देणे.

भगवद्गीतेतील श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अमरत्व अर्जुनाला पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे अफाट सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक लहानसा कण त्याला भस्म करण्यासाठी पुरेसा असतो, त्याचप्रमाणे मानवाचे संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण ही सर्व कर्मे आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये भस्म होतात. जेव्हा मनुष्याला 'मी देह नसून आत्मा आहे' असे सत्य ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट होतो. अहंकार नष्ट झाल्यामुळे कर्मांची फळे त्याला चिकटत नाहीत आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे खरे स्वरूप (ज्ञान) समजून घेतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती किंवा चुकीचे विचार (अज्ञान) नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण टॉर्चच्या प्रकाशात (ज्ञान) ती दोरी आहे हे कळताच भीती पूर्णपणे नष्ट होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगताना, आत्मज्ञान कर्माचा नाश कशा प्रकारे करते हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थिर बुद्धीचे (व्यवसायात्मिका बुद्धी) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे गंगेचा प्रवाह कितीही अडथळे आले तरी शेवटी समुद्रालाच जाऊन मिळतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाची बुद्धी केवळ एकाच ध्येयावर म्हणजे परमात्म्यावर केंद्रित असते. ती अनेक विषयांत भरकटत नाही. ज्याची बुद्धी स्थिर नाही, त्याचे विचार अनेक दिशांना विखुरलेले असतात, परंतु ज्ञानी माणसाचे सर्व विचार एकाच ध्येयाकडे प्रवाहित होतात.

आपल्या जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठायचे असेल, तर आपले लक्ष विचलित होऊ न देता गंगेच्या प्रवाहासारखे एकाग्र राहावे. उदाहरणार्थ, स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाकडे लक्ष न देता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे यश मिळवून देते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर आणि एकाग्र बुद्धीचे महत्त्व ज्ञानेश्वर माऊलींच्या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.