🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की हा संसार म्हणजे एक असा समुद्र आहे जो पार करणे अत्यंत कठीण (दुस्तर) आहे. पण ज्याप्रमाणे अथांग पाणी पार करण्यासाठी नौकेची गरज असते, त्याचप्रमाणे या संसाररूपी संकटातून बाहेर पडण्यासाठी 'आत्मज्ञान' हीच एकमेव भक्कम नौका आहे. जरी एखाद्याने पूर्वी चुका केल्या असल्या, तरी ज्ञानाच्या साहाय्याने तो मोक्ष मिळवू शकतो.

जीवनात जेव्हा आपण मोठ्या संकटात अडकतो, तेव्हा घाबरून न जाता त्या विषयाचे योग्य ज्ञान मिळवणे हीच संकटातून बाहेर पडण्याची नौका ठरते. उदाहरणार्थ: जर एखाद्याला व्यवसायात नुकसान झाले, तर रडत न बसता व्यवसायाचे नवीन तंत्र आणि ज्ञान आत्मसात केल्यास तो पुन्हा प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे सामर्थ्य सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाला नौकेची उपमा देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा साधकाची बुद्धी चंचलपणा सोडून आत्मतत्त्वाशी एकरूप (ऐक्य) होते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. ही स्थिरता प्रयत्नापेक्षा 'सहज' अवस्थेतून येते, जेव्हा बुद्धी विषयांकडून वळून स्वतःच्या स्वरूपाकडे लागते. आत्मबोधातील ही स्थिरता मनुष्याला जीवनातील द्वंद्वांच्या पलीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी बुद्धीची एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा त्याला विषयाचे सखोल ज्ञान सहज प्राप्त होते.

बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाल्यावर काय प्राप्त होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.