🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मोद्धाराचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात आपला खरा मित्र किंवा शत्रू आपण स्वतःच असतो. जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवून स्वतःला अधोगतीपासून वाचवले, तर आपण आपले मित्र होतो. पण जर आपण स्वतःला विषयांच्या आहारी जाऊ दिले, तर आपणच आपले शत्रू बनतो. मुक्तीसाठी दुसऱ्या कोणावरही अवलंबून न राहता स्वतःचे प्रयत्न महत्त्वाचे आहेत, हा या ओवीचा मुख्य गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी वाईट सवय (उदा. आळस) सोडायची असते, तेव्हा दुसरे कोणीही आपल्याला मदत करू शकत नाही. आपल्याला स्वतःलाच निश्चय करून त्यातून बाहेर पडावे लागते. स्वतःला शिस्त लावणे हाच स्वतःचा मित्र होण्याचा मार्ग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की आत्मोद्धारासाठी स्वतःचे प्रयत्न आणि मनावर ताबा असणे किती आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. अर्जुन, जो एरवी अत्यंत पराक्रमी आणि शूर आहे, तो आता मोह आणि करुणेच्या गर्तेत अडकला आहे. ज्याप्रमाणे एखादा शक्तिशाली हत्ती चिखलात रुतल्यावर हतबल होतो आणि आपली शक्ती विसरतो, त्याप्रमाणे अर्जुन आपल्या कर्तव्यापासून विचलित झाला आहे. ही ओवी मानवी मनाच्या अशा अवस्थेचे दर्शन घडवते जिथे बुद्धी मोहामुळे कुंठित होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा आपण अर्जुनासारखे 'मोहात' असतो. अशा वेळी स्वतःच्या शक्तीवर विश्वास ठेवून योग्य मार्गदर्शनाची (गुरूची) गरज असते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे येणारे उत्तर विसरणे, अशा वेळी शांत राहून मन एकाग्र करणे आवश्यक असते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्र राजाला अर्जुनाच्या विषादग्रस्त आणि गोंधळलेल्या अवस्थेचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे) महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, प्रत्येकाने आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते स्वीकारू नये. आपला स्वधर्म आचरताना जरी कष्ट पडले किंवा तो कठीण वाटला, तरी त्यातच आपले आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक कल्याण असते. स्वधर्माचे पालन करणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा न करता, तो आपला धर्म मानून पूर्ण करावा. उदाहरण: परीक्षेत कॉपी करणे सोपे वाटले तरी, प्रामाणिकपणे अभ्यास करून पेपर लिहिणे हाच विद्यार्थ्याचा खरा स्वधर्म आहे आणि त्यातच त्याचे यश आहे.

अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देताना ज्ञानेश्वर महाराज हे मार्गदर्शन करतात की स्वतःचे कर्तव्य सोडणे अयोग्य आहे.