🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला सांगतात की, ज्या गोष्टीचा आदि (सुरुवात) नाही आणि ज्याचा अंत (शेवट) निश्चित आहे, ती गोष्ट मधल्या काळात सत्य वाटली तरी ती केवळ एक आभास किंवा माया आहे. आत्मा हा नित्य आणि शाश्वत आहे, तर शरीर आणि सांसारिक नाती ही अनित्य आहेत. जे मुळात अस्तित्वातच नाही, त्याच्या नाशाचा शोक करणे व्यर्थ आहे. हा सांख्य योगाचा गाभा आहे की जे त्रिकालाबाधित सत्य नाही, त्याबद्दल मोह ठेवू नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की ती गोष्ट आपण जन्माला येताना सोबत आणली नव्हती आणि मृत्यूनंतरही ती सोबत राहणार नाही. उदाहरणार्थ, संपत्ती किंवा पद गेल्यावर खचून न जाता, ते तात्पुरते होते हे ओळखून मनाची शांती टिकवून ठेवावी.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की भौतिक जग आणि मोह हे मायावी आहेत, त्यामुळे शोक करणे अयोग्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला जाऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या व्यक्तीचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील अनेक विषय, भोग आणि वासना आल्या तरी त्याचे चित्त विचलित होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये सदैव मग्न असतो.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने आणि संकटे येतात. अशा वेळी समुद्रासारखे शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तरी गर्विष्ठ न होणे आणि कमी मिळाले तरी खचून न जाता शांत राहून पुन्हा प्रयत्न करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हा खरा मार्ग आहे. 'उचित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य आहे. 'सद्धर्म' म्हणजे जे आचरण नैतिक आणि शास्त्रशुद्ध आहे. जेव्हा मनुष्य 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून आणि फळाची आसक्ती त्यागून आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर त्याला परम पदाप्रत (मोक्षाप्रत) घेऊन जाते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा बक्षिसाची चिंता न करता, केवळ ज्ञान मिळवणे हे आपले कर्तव्य समजून मन लावून अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता स्वधर्म पालनाचे महत्त्व सांगत आहेत.