←
शुक्रवार, 16 फेब्रुवारी 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 132

जैसा पूर्ण सरितेचा ओघ । मिळे समुद्राचा मार्ग । परी तो समुद्रु न सांडी वेग । मर्यादा आपली ॥ १३२ ॥

"As the full flow of rivers meets the ocean, yet the ocean does not abandon its limits or its speed."

सरितेचा Noun
saritecha
नदीचा
of the river
ओघ Noun
ogh
प्रवाह
flow
समुद्रु Noun
samudru
सागर
ocean
सांडी Verb
sandi
सोडणे
to abandon
मर्यादा Noun
maryada
सीमा
boundary
वेग Noun
veg
गती किंवा जोर
speed or force

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नद्यांचे पाणी समुद्राला जाऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष विषयांच्या संपर्कात येऊनही विचलित होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा आपली शांतता सोडत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे भोग किंवा विषय आले तरी त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो आणि बाह्य परिस्थितीचा त्याच्यावर परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात कितीही सुख-दुःख किंवा प्रलोभने आली तरी आपल्या तत्त्वांपासून ढळू नये. उदाहरण: परीक्षेत मोठे यश मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि अपयश आले म्हणून खचून जाऊ नये, तर समुद्रासारखे शांत राहावे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन मनाच्या स्थिरतेचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 94

म्हणोनि मन हें आवरावें । इंद्रियग्रामु जितावा । मग स्थैर्य आपोआप पावे । बुद्धी तुझी ॥ ९४ ॥

"Therefore, control the mind and conquer the group of senses; then your intellect will automatically achieve stability."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
आवरावें Verb
Āvarāvēṃ
आवरले पाहिजे / नियंत्रित करावे
Should be controlled
इंद्रियग्रामु Noun
Indriyagrāmu
इंद्रियांचा समूह
Group of senses
जितावा Verb
Jitāvā
जिंकावा
Should be conquered
स्थैर्य Noun
Sthairya
स्थिरता
Stability
आपोआप Adverb
Āpōāpa
सहजपणे / स्वतःहून
Naturally / Automatically

💡 अर्थ

म्हणून मनावर ताबा मिळवावा आणि सर्व इंद्रियांना जिंकावे. असे केल्याने तुझी बुद्धी आपोआप स्थिर होईल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी बुद्धीचे स्थैर्य अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत मन चंचल असते आणि इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वारा शांत झाल्यावर पाण्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा साधक आपल्या मनाला आवरतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याची बुद्धी नैसर्गिकरित्या स्थिर आणि शांत होते. हाच स्थितप्रज्ञ होण्याचा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या कामात यश मिळवायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांपासून (इंद्रियांपासून) मन बाजूला काढून एकाग्र करणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपली निर्णयक्षमता आणि बुद्धी अधिक कार्यक्षम होते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मन आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 142

म्हणोनि इंद्रियांतें जिणावें । मग मन हें आकळावें । तरी बुद्धीसी ठाव पावावे । निभ्रांत पैं ॥

"Therefore, conquer the senses first, then bring the mind under control; thus you shall undoubtedly find the true place of the intellect."

इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
to the senses
जिणावें Verb
Jinave
जिंकावे
to conquer
आकळावें Verb
Akalave
ताब्यात घ्यावे
to control or grasp
बुद्धीसी Noun
Buddhisi
बुद्धीला
to the intellect
निभ्रांत Adverb
Nibhranta
निःसंशयपणे
undoubtedly
ठाव Noun
Thava
स्थान किंवा पत्ता
place or depth

💡 अर्थ

म्हणून आधी इंद्रियांवर विजय मिळवावा, मग मनाला ताब्यात घ्यावे, तेव्हाच बुद्धीचे खरे स्वरूप नक्कीच समजेल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेचा क्रम सांगतात. आत्मज्ञानासाठी प्रथम बाह्य इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये शांत होतात, तेव्हा मन स्थिर होते. मन स्थिर झाले की बुद्धीला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. हा मार्ग क्रमाने जातो, जिथे स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे प्रवास होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखादे कठीण काम पूर्ण करायचे असेल, तर आधी मोबाईल किंवा टीव्ही सारखी प्रलोभने (इंद्रिये) बाजूला ठेवावी लागतात, मग मन एकाग्र करावे लागते, तरच बुद्धीला तो विषय समजतो.

📌 संदर्भ

इंद्रिय, मन आणि बुद्धी यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध आणि त्यांच्यावर विजय मिळवण्याचा क्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा