🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवून चालत नाही, तर बुद्धीने आणि विवेकाने स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर व्हावे लागते. जेव्हा एखादा साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि आपले चित्त आत्मज्ञानाच्या ठिकाणी एकाग्र करतो, तेव्हाच त्याची बुद्धी खऱ्या अर्थाने स्थिर झाली असे समजावे. हे आत्मसंयमाचे आणि मानसिक शांततेचे सर्वोच्च लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा जंक फूड सारख्या मोहावर नियंत्रण मिळवतो आणि आपल्या अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या 'स्थिरबुद्धी'चा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे आणि इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कधीही सोडू नये. 'उचित कर्म' म्हणजे असे कार्य जे शास्त्राला धरून आहे आणि ज्यामुळे कोणाचेही अहित होत नाही. असे कर्म केवळ कर्तव्य म्हणून न करता, ते अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने (सप्रेम) केले पाहिजे. तसेच, त्यात खंड पडू न देता ते सातत्याने (निरंतर) करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे केलेले निष्काम कर्मच मनुष्याला मोक्षाप्रत किंवा परम धर्माप्रत घेऊन जाते.

आपल्या दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुणांसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने आणि रोज न चुकता करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे योग्य कर्माचे आचरण कसे करावे हे स्पष्ट करतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे मार्मिक वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहतो, तेव्हा त्याला समोर शत्रू म्हणून नाही तर आपलेच 'गोत्रज' (नातेवाईक) दिसतात. भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य आणि इतर सर्व आप्तस्वकीय पाहून अर्जुनाचे मन गोंधळून जाते. युद्धाच्या भीषण वास्तवापेक्षा त्याला नात्यांमधील ओढ जास्त जाणवू लागते. हा विस्मय केवळ आश्चर्याचा नसून तो एका मोठ्या मानसिक संघर्षाची आणि मोहाची सुरुवात आहे. स्वतःच्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलण्याच्या कल्पनेने तो विस्मित होतो.

जेव्हा आपण आयुष्यात कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी भावना आणि कर्तव्य यांच्यात संघर्ष होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पात आपल्या जवळच्या मित्राची चूक सुधारताना आपल्याला संकोच वाटू शकतो, अशा वेळी आपण अर्जुनासारखे गोंधळतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन समोरच्या योद्ध्यांकडे पाहतो आणि त्याला सर्वत्र आपलेच नातेवाईक दिसतात.