🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून साधकाला इंद्रिय निग्रहाचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि त्याला भ्रमाचा (भ्रांतीचा) विळखा पडतो. जर अर्जुनाने (किंवा कोणत्याही साधकाने) जाणीवपूर्वक आपल्या इंद्रियांवर संयम मिळवला, तर अज्ञानामुळे निर्माण झालेली विषयांची ओढ किंवा वासना आपोआप नष्ट होते. हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेले पहिले पाऊल आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे 'इंद्रिय दमन' आहे. यामुळे ध्येय साध्य करणे सोपे होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनःशांती आणि स्पष्टतेसाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रचंड वादळ सुटल्यावर नावेवरचा ताबा सुटतो आणि ती नाव सुरक्षितपणे किनाऱ्याला (थडिये) पोहोचू शकत नाही, उलट ती बुडण्याची भीती असते; त्याचप्रमाणे जर मन विषयांच्या आणि इंद्रियांच्या मागे धावू लागले, तर ते माणसाच्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा नाश करते. साधकाने आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे, अन्यथा संसाराच्या वादळात जीवनरूपी नाव भरकटत जाते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या महत्त्वाच्या कामावर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनामुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा आपण आपल्या ध्येयापासून दूर जातो. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माऊलींनी हे उदाहरण दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे अफाट सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक लहानसा कण त्याला भस्म करण्यासाठी पुरेसा असतो, त्याचप्रमाणे मानवाचे संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण ही सर्व कर्मे आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये भस्म होतात. जेव्हा मनुष्याला 'मी देह नसून आत्मा आहे' असे सत्य ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट होतो. अहंकार नष्ट झाल्यामुळे कर्मांची फळे त्याला चिकटत नाहीत आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे खरे स्वरूप (ज्ञान) समजून घेतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती किंवा चुकीचे विचार (अज्ञान) नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण टॉर्चच्या प्रकाशात (ज्ञान) ती दोरी आहे हे कळताच भीती पूर्णपणे नष्ट होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगताना, आत्मज्ञान कर्माचा नाश कशा प्रकारे करते हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.