←
शुक्रवार, 22 डिसेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 27

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् । कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥

तैसेचि भीष्म द्रोण प्रमुख । जे सकळही भूपालक । आणि तेही सकळ आप्त लोक । देखिले तेणें ॥

"Similarly, he saw Bhishma, Drona, and all the kings, as well as all his relatives."

भीष्म Noun
Bhishma
पितामह भीष्म
Grandfather Bhishma
द्रोण Noun
Drona
गुरु द्रोणाचार्य
Teacher Drona
प्रमुख Adjective
Pramukh
मुख्य किंवा श्रेष्ठ
Chief or prominent
भूपालक Noun
Bhupalak
पृथ्वीचे पालन करणारे (राजे)
Kings or rulers
आप्त Noun
Aapta
नातेवाईक किंवा जवळचे लोक
Relatives or kinsmen
देखिले Verb
Dekhile
पाहिले
Saw

💡 अर्थ

त्याचप्रमाणे भीष्म आणि द्रोणाचार्य यांच्यासह सर्व राजे आणि आपले सर्व नातेवाईक तिथे उभे असलेले अर्जुनाने पाहिले.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनःस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुनाने समोर पाहिले, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसले नाहीत. त्याला त्याचे अत्यंत आदरणीय पितामह भीष्म, धनुर्विद्येचे गुरु द्रोणाचार्य आणि इतर अनेक राजे दिसले जे कोणत्या ना कोणत्या नात्याने त्याचे आप्तस्वकीय होते. आपल्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलावे लागणार या विचाराने अर्जुनाचे मन व्याकुळ झाले. ही ओवी मानवी मनातील ओढ आणि कर्तव्यातील संघर्षाची सुरुवात दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला आपल्या जवळच्या व्यक्तींच्या चुकांवर बोट ठेवावे लागते. अशा वेळी भावना बाजूला ठेवून सत्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, जर आपला मित्र चुकीचे वागत असेल, तर त्याला पाठीशी न घालता योग्य मार्ग दाखवणे हेच खरे कर्तव्य आहे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून आपल्या समोर कोण उभे आहेत हे पाहतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 7

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥

तरी उचित काय आम्हां। हे न कळेचि गा पुरुषोत्तमा। जैसा मोहें ग्रासिला गरिमा। आपुलिया आपण॥

"Therefore, O Purushottama, I do not know what is right for us; it is as if I have lost my own greatness, swallowed by delusion."

उचित Adjective
Uchit
योग्य किंवा शास्त्रशुद्ध
Proper or right
न कळेचि Verb
Na kalechi
समजतच नाही
Do not understand at all
पुरुषोत्तमा Noun
Purushottama
श्रीकृष्णाचे एक नाव (उत्तम पुरुष)
The Supreme Being (Krishna)
मोहें Noun
Mohe
अज्ञानाने किंवा आसक्तीने
By delusion or attachment
ग्रासिला Verb
Grasila
गिळले किंवा व्यापले
Overpowered or devoured
गरिमा Noun
Garima
धैर्य किंवा मोठेपण
Dignity or greatness

💡 अर्थ

हे श्रीकृष्णा, आम्हाला आता काय करणे योग्य आहे हे समजत नाहीये. मोहामुळे मी स्वतःचे धैर्य आणि मोठेपण हरवून बसलो आहे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत अर्जुन आपली अत्यंत व्याकुळ आणि संभ्रमावस्था व्यक्त करत आहे. तो म्हणतो की, युद्धभूमीवर आपल्याच नातेवाईकांना पाहून त्याच्या मनात जो मोह निर्माण झाला आहे, त्याने त्याच्या विवेकावर पडदा टाकला आहे. अर्जुनाला त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य (धर्म) आणि वैयक्तिक भावना यांत निवड करणे कठीण जात आहे. तो श्रीकृष्णाला शरण जाऊन विनंती करतो की, माझ्यासाठी जे खरोखर हिताचे आहे ते मला सांगा, कारण मी आता स्वतःचा निर्णय घेण्यास असमर्थ आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा जीवनात दोन कठीण पर्यायांपैकी एक निवडताना गोंधळ होतो, तेव्हा अहंकार बाजूला ठेवून आपल्या गुरूचा किंवा अनुभवी व्यक्तीचा सल्ला घ्यावा. उदाहरणार्थ, करिअरच्या वळणावर निर्णय घेता येत नसेल तर तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेणे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन गोंधळलेला आहे आणि तो श्रीकृष्णाला शिष्यभावाने मार्गदर्शन मागत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 165

म्हणौनि जे जे उचित। आणि अवसरें पावे प्राप्त। ते ते कर्म अचुंबित। आचरावें॥

"Therefore, whatever is appropriate and presents itself as a duty in the moment, perform that action perfectly."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Right
अवसरें Adverb
Avasarē
वेळेनुसार / प्रसंगानुसार
According to the occasion
प्राप्त Adjective
Prāpta
मिळालेले / समोर आलेले
Obtained / Received
अचुंबित Adverb
Achumbita
न चुकता / अचूकपणे
Without fail / Flawlessly
आचरावें Verb
Ācharāvē
आचरण करावे / करावे
Should perform

💡 अर्थ

म्हणून जे जे योग्य आहे आणि जे वेळेनुसार आपल्यासमोर येते, ते ते कर्तव्य कर्म न चुकता उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःहून कर्माची निवड करण्यापेक्षा, परिस्थितीनुसार आणि काळानुसार जे विहित कर्तव्य (उचित कर्म) आपल्या वाट्याला येते, तेच ईश्वरी आज्ञा मानून स्वीकारावे. 'अचुंबित' या शब्दाचा अर्थ असा की, त्या कर्मात कोणतीही त्रुटी न ठेवता, आळस न करता आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता ते पूर्ण निष्ठेने पार पाडावे. हेच सहज कर्मयोग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज भासली, तर ते तुमचे त्या वेळचे 'प्राप्त कर्म' आहे. ते टाळण्याऐवजी पूर्ण क्षमतेने मदत करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

निष्काम कर्मयोगाचे विवेचन करताना, ज्ञानेश्वर महाराज व्यक्तीने आपली नैसर्गिक कर्तव्ये कशी पार पाडावीत, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा