←
शनिवार, 04 नोव्हेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 267

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप: प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

जैसा पूर्ण सरितां । समुद्रु न सांडी मर्यादा । तैसा कामु न बाधी कदा । जयाचें मन ॥

"As the full ocean does not leave its boundaries despite the rivers entering it, so desires do not affect the mind of the wise."

जैसा Adverb
Jaisa
ज्याप्रमाणे
Just as
सरितां Noun
Saritan
नद्यांनी
By rivers
समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
मर्यादा Noun
Maryada
सीमा
Boundary
कामु Noun
Kamu
इच्छा किंवा वासना
Desire or passion
बाधी Verb
Badhi
बाधा आणणे किंवा त्रास देणे
To affect or disturb

💡 अर्थ

जैसे नदियों के जल से भरने पर भी समुद्र अपनी मर्यादा नहीं त्यागता, वैसे ही जिसके मन में कामनाएँ विकार उत्पन्न नहीं करतीं, वही शांति प्राप्त करता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या) अवस्थेचे सुंदर वर्णन करतात. पावसाळ्यात सर्व बाजूंनी नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्रात येते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील सर्व प्रलोभने किंवा विषय आले तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये कायम स्थिर राहतो. केवळ असाच मनुष्य खरी शांती प्राप्त करू शकतो, जो वासनांच्या मागे धावत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपल्यावर अनेक संकटे येतात किंवा अनेक प्रलोभने आपल्याला आकर्षित करतात. अशा वेळी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळो वा अपयश, दोन्ही स्थितीत मन शांत ठेवून पुढच्या वाटचालीचा विचार करणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी अचल असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 79

म्हणौनि बाह्य हे विषय । सांडूनि सांडिजेत न होय । जरी अंतरीं अतिशय । विरक्ति असे ॥

"Therefore, these external sense-objects cannot be truly abandoned by merely leaving them, unless there is intense detachment within."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
बाह्य Adjective
Bahya
बाहेरचे
External
विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग
Sense objects
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून / त्याग करून
Having abandoned
विरक्ति Noun
Virakti
अनासक्ती / ओढ नसणे
Detachment
अंतरीं Noun
Antari
हृदयात / मनात
Within the heart

💡 अर्थ

बाहरी विषयों का केवल शारीरिक त्याग करने से वे नहीं छूटते; वास्तविक त्याग तभी होता है जब हृदय में उनके प्रति गहरी विरक्ति हो।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या त्यागाचे मर्म सांगतात. मनुष्य अनेकदा इंद्रियांच्या विषयांचा (जसे की संपत्ती, सुखसोयी) बाह्यतः त्याग करतो, पण त्याचे मन मात्र त्याच गोष्टींमध्ये गुंतलेले असते. असा बाह्य त्याग फोल ठरतो. जोपर्यंत अंतःकरणात त्या विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपत नाही, तोपर्यंत तो खरा संन्यास नव्हे. खरी विरक्ती ही मनातून उगम पावली पाहिजे. जेव्हा बुद्धीला विषयांचे नश्वरत्व समजते, तेव्हाच अंतरी विरक्ती निर्माण होते आणि मगच बाह्य त्याग सार्थ ठरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासासाठी मोबाईल वापरणे बंद केले, पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमध्येच असेल, तर तो खरा त्याग नाही. जेव्हा त्याला अभ्यासाचे महत्त्व समजून मोबाईलची ओढ मनातूनच वाटणार नाही, तेव्हाच तो खरा संयम ठरेल.

📌 संदर्भ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप सांगत आहेत, जिथे बाह्य त्यागापेक्षा आंतरिक विरक्तीला अधिक महत्त्व दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 193

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरावे हेचि परम । जेणे पाविजे नि:सीम । पद माझें ॥ १९३ ॥

"Therefore, perform the duty that is appropriate; this is the supreme path. By doing so, one attains my boundless state."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / विहित
Appropriate / Prescribed
आचरावे Verb
Ācarāvē
आचरण करावे / पाळावे
Should practice / perform
परम Adjective
Parama
श्रेष्ठ / सर्वोच्च
Supreme / Highest
नि:सीम Adjective
Ni:sīma
अमर्याद / अखंड
Boundless / Infinite
पद Noun
Pada
स्थान / स्वरूप
State / Position

💡 अर्थ

इसलिए जो उचित कर्तव्य है, उसे ही श्रेष्ठ मानकर आचरण करना चाहिए। क्योंकि ऐसे निष्काम कर्म से ही मेरे अविनाशी पद की प्राप्ति होती है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण आपले कर्म ईश्वराची सेवा म्हणून आणि पूर्ण निष्ठेने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा शुद्ध आचरणामुळे साधकाला ईश्वराचे 'नि:सीम पद' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होतो. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे हाच खरा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा फायद्याचा विचार न करता, ते काम आपली जबाबदारी आणि सेवा आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एका डॉक्टरने केवळ पैशांसाठी नाही तर रुग्णाला बरे करणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून सेवा दिल्यास त्याला मानसिक समाधान आणि समाजात आदर मिळतो.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून अर्जुनाला सांगत आहेत की, फळाची आशा न धरता कर्तव्य करणे हाच ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा