🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर इंद्रियनिग्रह हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून बाजूला काढून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. असा संयमी पुरुषच 'स्थितप्रज्ञ' या अवस्थेला पोहोचण्यास योग्य असतो. केवळ बाह्य त्याग महत्त्वाचा नसून, मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे येथे अभिप्रेत आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे एकाग्रता वाढून यश मिळते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याची फळे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्या साधकाने योगाभ्यासाने किंवा ज्ञानाने आपले अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) पूर्णपणे ताब्यात ठेवले आहे आणि ज्याने कर्माच्या फळाचा मोह पूर्णपणे त्यागला आहे, असा पुरुष देहधारी असूनही कर्माच्या लेपापासून मुक्त असतो. तो सर्व क्रिया केवळ शरीराच्या पातळीवर होऊ देतो, पण स्वतःचा आत्मा अलिप्त ठेवतो. जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, तसाच हा पुरुष संसारात राहूनही कर्माला शिवत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम करतोय आणि मला याचे फळ मिळालेच पाहिजे' हा हट्ट सोडल्यास मानसिक ताण कमी होतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करावा, निकालाच्या चिंतेत वेळ घालवू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष शरीरात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक बाह्य जगातील उपभोग्य वस्तूंच्या (विषयांच्या) मोहातून मुक्त होतो आणि त्याची ज्ञानेंद्रिये चंचल न राहता अंतर्मुख होऊन शांत होतात, तेव्हा त्याला बाह्य सुखाची गरज उरत नाही. अशा शांत चित्तात आत्मस्वरूपाचा आनंद आपोआप प्रकट होतो. हे सुख शाश्वत आणि स्वतःच्या आतच असते, हे अर्जुनाला ज्ञानेश्वर माउली पटवून देत आहेत.

दैनंदिन जीवनात मनःशांती मिळवण्यासाठी आपण काही काळ मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर गोंधळापासून दूर राहून शांत बसले पाहिजे. उदाहरणार्थ, रोज १० मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्यास मनातील विचार कमी होतात आणि आपल्याला प्रसन्न वाटते.

इंद्रियांवर ताबा मिळवलेल्या आणि बुद्धी स्थिर झालेल्या व्यक्तीला आत्मसुखाचा अनुभव कसा येतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.