🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत ज्ञानाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुषाला कर्मामध्ये आणि कर्माच्या साधनांमध्ये वेगळेपण दिसत नाही. त्याला सर्वत्र परब्रह्माचाच अनुभव येतो. जसे सोन्याचे दागिने विविध आकाराचे दिसले तरी ते मुळात सोनेच असतात, तसे कर्माचे विविध प्रकार आणि व्यवहार दिसले तरी त्यामागे एकच चैतन्य (ब्रह्म) भरलेले असते, असे जो जाणतो तोच खरा मुक्त होय.

आपल्या दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते 'माझे' किंवा 'मी करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते ईश्वराचे रूप मानून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञानाच्या (ब्रह्माच्या) उपासनेसाठी करावा.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला सर्व कर्मांमध्ये ईश्वरी तत्त्व कसे दिसते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत समर्पक उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा जेव्हा त्याची इच्छा असते, तेव्हा तो आपले हात, पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचाच्या आत ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इ.) इतके नियंत्रण मिळवले आहे की, तो बाह्य जगातील मोहक विषयांपासून त्यांना हव्या त्या क्षणी बाजूला काढू शकतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन कोणत्याही दबावाखाली नसून ते आत्मबलाने आणि विवेकाने येते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या मोहापासून त्वरित आवरून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा आपली शांतता सोडत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे भोग किंवा विषय आले तरी त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो आणि बाह्य परिस्थितीचा त्याच्यावर परिणाम होत नाही.

जीवनात कितीही सुख-दुःख किंवा प्रलोभने आली तरी आपल्या तत्त्वांपासून ढळू नये. उदाहरण: परीक्षेत मोठे यश मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि अपयश आले म्हणून खचून जाऊ नये, तर समुद्रासारखे शांत राहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन मनाच्या स्थिरतेचे महत्त्व पटवून देत आहेत.