🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्माचे रहस्य उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे नैतिक आणि शास्त्रशुद्ध दृष्टीने 'उचित' (योग्य) आहे. तसेच, जे कर्म परिस्थितीनुसार किंवा वेळेनुसार (अवसरें) आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, तेच करावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची आशा (अहेतुक) नसावी. जेव्हा माणूस अशा प्रकारे फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याचे चित्त शुद्ध होते.

दैनंदिन जीवनात आपल्या वाट्याला आलेले काम पूर्ण निष्ठेने आणि फळाची अपेक्षा न करता करावे. उदाहरणार्थ, रस्त्यावरून चालताना जर एखादा कचरा दिसला, तर तो उचलणे हे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे; ते कोणाकडून शाबासकी मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य म्हणून करावे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज मोक्षप्राप्तीसाठी निष्काम कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याप्रमाणे पौर्णिमेचा शीतल चंद्र पाहून चकोर पक्षी अत्यंत तृप्त आणि आनंदी होतो, त्याचप्रमाणे जो पुरुष सर्व प्राणीमात्रांमध्ये आणि सर्व अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थितीमध्ये एकाच आत्मभावाने वागतो, ज्याच्या मनात कोणाबद्दलही भेदभाव नसतो, तोच खरा ज्ञानी समजावा. त्याची दृष्टी चंद्रासारखी सर्वांना सुख देणारी आणि शांत असते.

दैनंदिन जीवनात आपण सर्वांशी भेदभाव न करता प्रेमाने आणि आदराने वागले पाहिजे. उदाहरणार्थ, शाळेत किंवा कामाच्या ठिकाणी आपल्या आवडीच्या आणि नावडत्या अशा दोन्ही व्यक्तींशी सारख्याच सभ्यतेने वागणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे सांगत आहेत, जो सर्व परिस्थितीत शांत राहतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे जलचर प्राणी पाण्यात असूनही त्या पाण्याने लिप्त होत नाहीत (किंवा कमळाचे पान पाण्यात असूनही कोरडे राहते), त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष या संसारात राहून, सर्व विषयांचा उपभोग समोर असूनही त्यात गुंतून पडत नाही. तो संसारात राहतो पण संसार त्याच्या मनात नसतो. तो पूर्णपणे अलिप्त राहून आपले जीवन व्यतीत करतो.

आपण आजच्या काळात सोशल मीडिया किंवा गॅजेट्स वापरतो. त्यांचा वापर गरजेपुरता करणे आणि त्यांच्या आहारी न जाणे, म्हणजे या ओवीचा व्यवहारातील उपयोग होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी इंटरनेट वापरणे पण त्यात वेळ वाया न घालवणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही त्यांच्यापासून कसा अलिप्त राहतो, हे स्पष्ट करण्यासाठी माऊलींनी दिलेले हे उदाहरण आहे.