🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी प्रगतीतील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे 'काम' किंवा अनियंत्रित वासना होय. हा शत्रू इंद्रियांच्या माध्यमातून आपल्या बुद्धीवर ताबा मिळवतो. जर आपण सुरुवातीलाच इंद्रियांना संयमित केले (इंद्रियदमन), तर या वासनेला मिळणारे बळ संपते. ज्याप्रमाणे अन्नाशिवाय शरीर क्षीण होते, त्याप्रमाणे विषयांच्या अभावी हा पापरूपी 'महामदन' (काम) स्वतःहून नष्ट होतो. हा आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा करण्याचा प्रभावी उपाय आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी सोशल मीडिया पाहण्याचा मोह होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक स्वतःला थांबवणे म्हणजे इंद्रियदमन होय. यामुळे आपली एकाग्रता वाढते आणि वाईट सवयी सुटतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की पापाचे मूळ असलेल्या 'कामाचा' (वासनेचा) नाश करण्यासाठी सर्वात आधी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की कर्माची गती अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे, तर त्यामागील हेतू आणि फळाची आसक्ती महत्त्वाची असते. कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील फरक समजणे इतके कठीण आहे की, ज्यांना आपण बुद्धिमान किंवा चतुर म्हणतो, ते देखील कर्माच्या गुंतागुंतीच्या स्वरूपाबाबत संभ्रमात पडतात. म्हणून मोक्षप्राप्तीसाठी आणि संसाराच्या बंधनातून सुटण्यासाठी कर्माचे खरे मर्म जाणून घेणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ सवयीने न करता, त्या कामाचा परिणाम आणि आपला उद्देश काय आहे याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, कोणाला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता निस्वार्थ भावनेने करावी, तरच ते 'सत्कर्म' ठरते.

भगवान श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) कर्माची गती किती गहन आणि अनाकलनीय आहे हे अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने योगाभ्यासाने आपले मन जिंकले आहे, त्याला बाह्य जगातील विषयांची भीती नसते. सामान्यतः इंद्रिये माणसाला विषयांकडे ओढून नेतात आणि विचलित करतात. परंतु, ज्याचे मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात आहे, त्याची इंद्रिये जरी विषयांच्या संपर्कात आली, तरी ती त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. जसा एखादा निष्णात घोडेस्वार घोड्यांना मोकळे सोडले तरी ते योग्य मार्गावरच राहतात, तशीच अवस्था स्थितप्रज्ञाची असते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर आजूबाजूला कितीही प्रलोभने (उदा. मोबाईल, टीव्ही, चविष्ट पदार्थ) असली तरी आपण आपल्या ध्येयापासून विचलित होत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मन एकाग्र असेल तर बाहेरचा आवाज आपल्याला त्रास देत नाही.

ज्याचे मन स्थिर आहे, तो विषयांच्या सानिध्यात राहूनही अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.