←
सोमवार, 24 जुलै 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 57

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती । परि फळाची आशा न धरिजे चित्तीं । जैसीं बीजें भाजिलीं न रुजती । तैसे कर्म जाणावें ॥

म्हणून कर्मे तर करावीत, पण फळाची आशा मनात धरू नये. ज्याप्रमाणे भाजलेली बीजे रुजत नाहीत, त्याप्रमाणे ते कर्म समजावे.

"Therefore, actions should indeed be performed, but the hope for fruit should not be held in the mind. Know that such action is like seeds that, once roasted, do not sprout."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
करावीत
Should be done
चित्तीं Noun
Chitti
मनात
In the mind
भाजिलीं Adjective
Bhajili
भाजलेली
Roasted
रुजती Verb
Rujati
उगवणे
To sprout
जाणावें Verb
Janave
समजावे
Should be known

💡 अर्थ

कर्म तो करना चाहिए, परंतु फल की इच्छा मन में नहीं रखनी चाहिए। जैसे भुने हुए बीज फिर से नहीं उगते, वैसे ही निष्काम कर्म बंधनकारक नहीं होते।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) करणे सोडू नये, परंतु ती करताना फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागली पाहिजे. त्यांनी येथे 'भाजलेल्या बियांचे' अत्यंत समर्पक उदाहरण दिले आहे. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादे कर्म फळाच्या इच्छेशिवाय केले जाते, तेव्हा ते कर्म 'दग्ध' होते. असे निष्काम कर्म कर्त्याला कर्माच्या बंधनात किंवा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही. हेच मुक्तीचे खरे साधन आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल किंवा आपल्याला कोणते बक्षीस मिळेल याची चिंता न करता, केवळ आनंदाने आणि प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा. जेव्हा आपण निकालाच्या दडपणाशिवाय काम करतो, तेव्हा आपली कामगिरी अधिक चांगली होते आणि मनाला शांती मिळते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज भाजलेल्या बियांचे उदाहरण देऊन निष्काम कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 50

म्हणोनि संन्यासु आणि योगु । हा एकचि कीं पैं मार्गु । जैसा एकाचि अर्थाचा पांगु । दोन शब्द ॥ ५० ॥

"Therefore, Sanyasa and Yoga are but one path; just as two words may signify the same meaning."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
therefore
संन्यासु Noun
Sannyāsu
संन्यास (त्याग)
renunciation
योगु Noun
Yogu
कर्मयोग
path of action
मार्गु Noun
Mārgu
रस्ता किंवा मार्ग
path
अर्थाचा Noun
Arthācā
अर्थाचा
of the meaning
शब्द Noun
Śabda
शब्द
word

💡 अर्थ

इसलिए संन्यास और योग दोनों एक ही मार्ग हैं। जैसे एक ही अर्थ के लिए दो अलग-अलग शब्दों का प्रयोग किया जाता है, वैसे ही ये दोनों मार्ग एक ही लक्ष्य तक पहुँचाते हैं।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि योग (निष्काम कर्माचा मार्ग) यात कोणताही मूलभूत फरक नाही. बाह्यतः हे दोन मार्ग भिन्न वाटले तरी त्यांचे ध्येय आणि फळ एकच आहे. ते एक सुंदर उदाहरण देतात: जसे एकाच वस्तूचे किंवा अर्थाचे वर्णन करण्यासाठी आपण दोन भिन्न समानार्थी शब्द वापरतो, तसेच हे दोन मार्ग आहेत. कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फळाची आशा न धरता कर्म करणे (योग) या दोन्ही क्रिया शेवटी साधकाला एकाच आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचवतात. त्यामुळे या दोघांमध्ये द्वैत मानणे चुकीचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम निस्वार्थपणे करणे किंवा कामाच्या फळाबद्दल अलिप्त राहणे या दोन्ही गोष्टी आपल्याला मानसिक शांती देतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करणे (योग) आणि निकालाच्या चिंतेतून मुक्त राहणे (संन्यास) हे दोन्ही त्याला यशाकडेच नेतात.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील अभेद किंवा एकत्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 111

जेणें अंतरीं सुख देखिलें । जो आत्मबोधें सुखावला । तोचि परब्रह्म जाहला । देहींच असतां ॥

जेणे अंतरी सुख देखिले । जो आत्मबोधे सुखावला । तोचि परब्रह्म जाहला । देहींच असतां ॥

"He who has seen bliss within, who is gladdened by self-realization, he alone has become the Supreme Spirit while yet in the body."

जेणें Pronoun
Jene
ज्याने
By whom
अंतरीं Noun
Antari
हृदयात किंवा मनात
Within the heart or mind
देखिलें Verb
Dekhile
पाहिले किंवा अनुभवले
Saw or experienced
आत्मबोधें Noun
Aatmabodhe
आत्मज्ञानाने
By self-knowledge
सुखावला Verb
Sukhavala
आनंदी झाला
Became happy
परब्रह्म Noun
Parabrahma
परमात्मा किंवा सर्वोच्च तत्व
The Supreme Reality
देहींच Noun
Dehicha
शरीरात असतानाच
While in the body

💡 अर्थ

जिसने अपने भीतर ही सुख का अनुभव कर लिया है और जो आत्मज्ञान से तृप्त हो गया है, वह इस शरीर में रहते हुए ही परब्रह्म स्वरूप हो गया है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'जीवन्मुक्ती'चे लक्षण सांगत आहेत. सामान्य माणूस सुखासाठी बाह्य जगावर आणि विषयांवर अवलंबून असतो, परंतु जो योगी आपल्या अंतरात्म्यात डोकावतो, त्याला तिथेच अक्षय सुखाचा ठेवा सापडतो. 'आत्मबोध' म्हणजे स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखणे. ज्याला हे ज्ञान झाले आहे, त्याचे मन बाह्य जगातील द्वंद्वांनी (सुख-दुःख) विचलित होत नाही. असा पुरुष देहाने या जगात वावरत असला, तरी त्याचे अस्तित्व परब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. त्याला मोक्षासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींमध्ये (उदा. नवीन वस्तू खरेदी करणे किंवा इतरांची स्तुती) आनंद शोधतो, जो तात्पुरता असतो. या ओवीचा वापर करून आपण हे शिकू शकतो की, जेव्हा आपण ध्यान किंवा शांत चिंतनाद्वारे स्वतःच्या मनाशी जोडले जातो, तेव्हा आपल्याला मिळणारी शांती ही कायमस्वरूपी असते. उदाहरणार्थ, कामाच्या तणावात बाहेरून उपाय शोधण्यापेक्षा ५ मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास आंतरिक सुख मिळते.

📌 संदर्भ

बाह्य विषयांत सुख न शोधता स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख शोधणाऱ्या जीवन्मुक्त महात्म्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा