🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याने आपली इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त केली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. ज्याच्या मनात भौतिक सुखांबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा प्रेम उरलेले नाही, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. बाह्य जगातील प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो किंवा महत्त्वाचे काम करतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारख्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे विषयांवरील आसक्ती कमी करणे होय. उदाहरणार्थ, ध्येय गाठण्यासाठी तात्पुरत्या सुखाचा त्याग करणे.

इंद्रियांच्या विषयांपासून अलिप्त राहून बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या प्रगतीत संशय हा सर्वात मोठा शत्रू आहे. संशयामुळे माणसाची बुद्धी विचलित होते आणि तो सत्यापासून दूर जातो. संशय हा केवळ एक मानसिक विचार नसून तो आत्मविनाशाचा मार्ग आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मोठा आणि प्रशस्त रस्ता माणसाला पटकन त्याच्या ध्येयाकडे नेतो, तसाच संशय हा माणसाला विनाशाकडे नेणारा महामार्ग आहे. साधकाने किंवा कोणत्याही व्यक्तीने यशासाठी आणि आत्मज्ञानासाठी संशयाचा त्याग करणे अनिवार्य आहे, कारण संशयी माणसाला ना इहलोक मिळतो ना परलोक.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या क्षमतेवर किंवा आपल्या ध्येयावर संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तर लिहिताना जर मनात संशय असेल, तर आपण बरोबर उत्तर असूनही ते खोडून चूक करतो. म्हणून आत्मविश्वासाने आणि स्पष्ट विचाराने काम करावे.

ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा अडथळा ठरतो आणि तो विनाशाकडे कसा नेतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाची प्रचिती (अनुभव) येते, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. देहाद्वारे कर्मे घडत असली तरी, 'मी कर्ता नाही' ही जाणीव त्याच्या ठायी स्थिर झालेली असते. ज्याप्रमाणे स्वप्नातून जागे झाल्यावर स्वप्नातील संकटे माणसाला बाधत नाहीत, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्माची फळे किंवा कर्माचे दोष चिकटत नाहीत. ही स्थिती म्हणजे कर्मात असूनही अकर्माची स्थिती अनुभवणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला दिल्यास मन शांत राहते.

आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्माचे बंधन का लागत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.