🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राच्या भूमीचे महत्त्व विशद करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक युद्धभूमी नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि असत्याचा निवाडा होणार आहे. अशा या पावन भूमीवर युद्धाच्या उद्देशाने दोन्ही बाजूंची सैन्ये समोरासमोर उभी राहिली आहेत. हे वर्णन युद्धाच्या सुरुवातीच्या वातावरणाची आणि त्या ठिकाणच्या गांभीर्याची जाणीव करून देते.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही अनेकदा आपल्यासमोर 'कुरुक्षेत्रा'सारखी परिस्थिती येते, जिथे आपल्याला योग्य आणि अयोग्य यातील निवड करायची असते. उदाहरणार्थ, कठीण प्रसंगातही सत्याची बाजू न सोडणे हा आपला धर्म आहे.

कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीवर दोन्ही सैन्यांच्या एकत्र येण्याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जो साधक आपली पाचही ज्ञानेंद्रिये विषयांच्या मोहापासून बाजूला काढून स्वतःच्या ताब्यात ठेवतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. जसा कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी पोटात ओढून घेतो, तसाच जो इंद्रियांना आवरतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा खेळाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. यामुळे आपली बुद्धी एकाग्र होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत वाचेच्या आणि बुद्धीच्या वैभवाचे वर्णन करतात. 'अभिनव वाग्विलास' म्हणजे शब्दांचा असा खेळ जो कधीही जुना होत नाही. 'चातुर्याचे फांस' म्हणजे तर्काची अशी गुंफण जी बुद्धीला खिळवून ठेवते. आणि 'प्रमेयाचा सुवास' म्हणजे आत्मज्ञानाचे ते सत्य जे केवळ बुद्धीलाच नाही तर अंतरात्म्यालाही सुगंधाप्रमाणे मोहित करते. हे वर्णन श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आहे.

आपण जेव्हा लोकांशी बोलतो तेव्हा आपले शब्द अर्थपूर्ण आणि समोरच्याला पटतील असे असावेत. उदाहरण: एखाद्या वक्त्याने भाषणात केवळ माहिती न देता ती रंजक पद्धतीने मांडली तर लोक ती आनंदाने ऐकतात आणि त्यातील आशय ग्रहण करतात.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आणि आध्यात्मिक ज्ञानाच्या सौंदर्याचे वर्णन करत आहेत.