🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कधीही सोडू नये. जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आणि नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे, त्यालाच 'उचित कर्म' म्हटले जाते. असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता, अत्यंत निष्ठेने आणि उत्कृष्टपणे करणे म्हणजेच ईश्वराची सेवा होय. स्वधर्माचे पालन केल्यानेच चित्तशुद्धी होते आणि मनुष्य मोक्षाप्रत जातो.

एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून मनापासून अभ्यास करावा. हेच त्याचे स्वधर्म पालन ठरेल.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, वरवर पाहता संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन भिन्न मार्ग वाटू शकतात. परंतु, आध्यात्मिक दृष्टीने विचार केल्यास हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. साधकाला या दोन्ही मार्गांचे स्वरूप नीट कळावे आणि गोंधळ होऊ नये, म्हणून श्रीकृष्णाने त्यांच्यातील सूक्ष्म भेद स्पष्ट करून सांगितला आहे. मुळात हे दोन्ही मार्ग एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम निस्वार्थ भावनेने केले, तर ते संन्यासासारखेच श्रेष्ठ ठरते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांच्या मागे न लागता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा योगच आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील मूळ ऐक्य ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, तो व्यवहारात सर्व कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता असतो. जसे सूर्याच्या प्रकाशात जगाचे सर्व व्यवहार चालतात, पण सूर्य स्वतः काहीही करत नाही, तद्वतच ज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने शरीराद्वारे कर्मे होऊ देतो, पण स्वतःचा अहंकार त्यात मिसळत नाही. त्याचे कर्म हे कर्माच्या बंधनातून मुक्त असते कारण त्यात 'मी कर्ता आहे' हा भाव नसतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना किंवा ऑफिसमध्ये काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडावे.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.