🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे आकाशात दाट ढग जमा झाले की प्रखर सूर्यही दिसेनासा होतो, त्याप्रमाणे अर्जुनाचे शौर्य आणि विवेक मोहाच्या ढगांखाली झाकले गेले आहे. अर्जुन हा मुळात ज्ञानी आणि वीर आहे, परंतु युद्धाच्या प्रसंगी निर्माण झालेल्या 'स्वकीय' प्रेमामुळे (मोह) त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट झाली आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या आहारी जाऊन चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आल्यावर निराश होणे म्हणजे आपल्या आत्मविश्वासावर मोहाचे ढग येण्यासारखे आहे.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) संपर्कात आला तरी त्याचे वैराग्य ढळत नाही. सामान्यतः इंद्रिये विषयांकडे धाव घेतात आणि माणसाला मोहात पाडतात, परंतु आत्मसंयमी पुरुषाची इंद्रिये त्याच्या नियंत्रणात असतात. जरी ती इंद्रिये नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार विषयांमध्ये वावरली, तरी त्या पुरुषाच्या मनात राग (आसक्ती) किंवा द्वेष निर्माण होत नाही. तो या द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्यामुळे त्याचे मानसिक संतुलन आणि शांती अबाधित राहते.

दैनंदिन जीवनात, आपण सोशल मीडिया किंवा चविष्ट पदार्थांच्या सानिध्यात असतानाही, जर आपण आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करू शकलो आणि त्या गोष्टींच्या आहारी गेलो नाही, तर आपण या ओवीचा अर्थ जगत आहोत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही तो न वापरणे हा एक प्रकारचा इंद्रिय संयम आहे.

आत्मसंयमी पुरुष विषयांच्या सानिध्यात राहूनही कसा अलिप्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाच्या अंतःकरणात 'आत्मबोध' किंवा स्वरूपाचे ज्ञान पूर्णपणे जागृत झाले आहे, तो पुरुष अत्यंत शुद्ध होतो. अशा ज्ञानी पुरुषाला कर्माची बाधा होत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याला अंधाराचा स्पर्श होत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात ज्ञानाचा सुकाळ (भरभराट) झाला आहे, त्याला कर्माचे फळ किंवा त्यातील पाप-पुण्य चिकटत नाही, कारण त्याचा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट झालेला असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना जर आपण 'मी' पणा सोडून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता काम केले, तर त्या कामाचा ताण आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव धरली नाही तर मनाला खरी शांती मिळते.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.