🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या ज्ञानाची व्याप्ती स्पष्ट करतात. कस्तुरीचा कण आकाराने कितीही लहान असला, तरी त्याच्या प्रत्येक अंशात सुगंध भरलेला असतो. तो सुगंध कणापासून वेगळा करता येत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मबोध झाला आहे, त्याच्या बुद्धीचा किंवा मनाचा कोणताही कोपरा अज्ञानाने व्यापलेला नसतो. त्याचे संपूर्ण अस्तित्व, विचार आणि भावना केवळ शुद्ध ज्ञानाने (बोध) ओतप्रोत भरलेली असतात. त्याच्या जगण्यातून केवळ चैतन्याचाच सुगंध दरवळतो.

आपल्या अंगी असलेले चांगले गुण हे केवळ दाखवण्यापुरते नसावेत, तर ते आपल्या स्वभावाचा अविभाज्य भाग असावेत. उदाहरणार्थ, जर आपण प्रामाणिक असू, तर तो प्रामाणिकपणा आपल्या प्रत्येक छोट्या कृतीत कस्तुरीच्या सुगंधासारखा दिसला पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना, त्याचे ज्ञान त्याच्या अंतःकरणात कसे भिनलेले असते, हे स्पष्ट करण्यासाठी माउली कस्तुरीचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या इंद्रियसंयमाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या वासनांवर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष 'निरिच्छ' असतो. अशा पुरुषाची इंद्रिये जेव्हा बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा ती केवळ नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार वावरतात. जसे एखादे जनावर कुरणात सहजपणे चरते, तशी ही इंद्रिये विषयांचा अनुभव घेतात; परंतु त्यामध्ये आसक्ती किंवा 'हा भोग माझा आहे' अशी भावना नसल्यामुळे, ती इंद्रिये त्या पुरुषाच्या आत्मशांतीला कधीही बाधा आणू शकत नाहीत. तो पुरुष विषयांमध्ये असूनही त्यांपासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुख-सोयींच्या वस्तू पाहतो. जर आपण त्या वस्तूंचा वापर केवळ गरजेपुरता केला आणि त्यात मन अडकवले नाही, तर आपल्याला दुःख होत नाही. उदाहरणार्थ, बाजारात फिरताना अनेक आकर्षक गोष्टी दिसतात, पण त्या घेण्याची तीव्र इच्छा नसेल तर आपले मन शांत राहते.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही कसा अलिप्त राहतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, अज्ञानामुळे निर्माण झालेली आणि वाढलेली जी कर्मे आहेत, ती ज्ञानाच्या प्रकाशात टिकू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक छोटासा ठिणगी त्याला राख करू शकते, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा उदय झाला की संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण या सर्व कर्मांचे बंधन नष्ट होते. ज्ञान हे कर्माच्या मुळावरच घाला घालते, कारण कर्म हे अज्ञानावर आधारित असते. जेव्हा 'मी देह आहे' हे अज्ञान जाते आणि 'मी आत्मा आहे' हे ज्ञान होते, तेव्हा कर्माची फळे चिकटत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण ज्ञान मिळते, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि चुकीच्या कृती थांबतात. उदाहरणार्थ, गणिताचे सूत्र समजले की कठीण वाटणारे गणित सोपे होते आणि भीती नष्ट होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य आणि त्याचे कर्मावर होणारे परिणाम समजावून सांगत आहेत.