←
मंगळवार, 13 जून 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 270

जैसा समुद्रु भरला । तरी न सांडि आपली वेला । तैसा क्षोभु न पावे क्षोभला । कामेसीं जो ॥

"As the ocean, though full, does not leave its shore, so he who is not agitated even when moved by desire is steady."

समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
वेला Noun
Vela
मर्यादा किंवा किनारा
Boundary or Shore
क्षोभु Noun
Kshobhu
खळबळ किंवा विचलन
Agitation or Disturbance
सांडि Verb
Sandi
सोडणे
To abandon or leave
कामेसीं Noun
Kamesi
कामवासनेने
By desires

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र पूर्ण भरलेला असूनही आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात काम-वासना निर्माण होऊनही जो विचलित होत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्रात येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा (किनारा) ओलांडत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात बाह्य विषयांच्या इच्छा किंवा कामवासना उत्पन्न झाल्या तरी त्याचे मन विचलित होत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या मर्यादेत स्थिर राहतो, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक शांतीवर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्या मनात एखादी गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा किंवा मोह निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या तत्त्वांशी प्रामाणिक राहून शांत राहणे. उदाहरण: सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 206

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः॥

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्मेंचि न होती। जैं फळाची आस सांडिती। पांडुकुमरा॥

"Therefore, actions are indeed performed; but they do not become (binding) actions, when the desire for the fruit is abandoned, O son of Pandu."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
आस Noun
Aas
आशा किंवा आसक्ती
Desire or attachment
सांडिती Verb
Sanditi
सोडतात किंवा त्याग करतात
Abandon or give up
पांडुकुमरा Noun
Pandukumara
पांडूचा पुत्र (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
होती Verb
Hoti
होतात
Become

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, जेव्हा फळाची आशा सोडून कर्मे केली जातात, तेव्हा ती कर्मे असूनही कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तेव्हा तो जरी बाह्यतः सर्व कर्मे करत असला, तरी ती कर्मे त्याला आध्यात्मिक दृष्ट्या चिकटत नाहीत. कर्माचे बंधन हे फळाच्या इच्छेमुळे निर्माण होते. जेव्हा इच्छाच उरत नाही, तेव्हा कर्म हे 'अकर्म' बनते, म्हणजेच ते मोक्षाच्या मार्गात अडथळा ठरत नाही. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी कर्मे करतो, पण त्यात त्याचा स्वार्थ नसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात एखादे काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते काम सर्वोत्तम कसे होईल यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष द्यावे.

📌 संदर्भ

फळाची आशा सोडल्यावर कर्माचे बंधन कसे नाहीसे होते, याचे स्पष्टीकरण.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 165

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें संन्यासुचि पैं निकें । जेथ कर्मफळाचें ठाणें न टिके । कवणें काळीं ॥ १६५ ॥

"Therefore, Arjuna, listen; this renunciation is truly good, where the station of the fruit of action does not stay at any time."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
संन्यासुचि Noun
Sannyasuchi
संन्यासच
Renunciation indeed
निकें Adjective
Nike
चांगले किंवा उत्तम
Good or pure
कर्मफळाचें Noun
Karmaphalache
कर्माच्या फळाचे
Of the fruit of action
ठाणें Noun
Thane
स्थान किंवा वास्तव्य
Station or place
कवणें Pronoun
Kavane
कोणत्याही
Any

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, हा संन्यासच खरोखर उत्तम आहे, जिथे कर्माच्या फळाचे बंधन कधीही राहत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला सांगतात की, फळाची आशा सोडून कर्म करणे हाच खरा संन्यास आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या फळावरचा आपला अधिकार सोडून देते, तेव्हा त्या कर्माचे परिणाम (पाप किंवा पुण्य) त्याला चिकटत नाहीत. हेच आत्मज्ञानाचे आणि मुक्तीचे खरे लक्षण आहे. संन्यास म्हणजे कर्म सोडणे नव्हे, तर कर्मातील अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या फळाचे बंधन कसे तोडावे आणि खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप काय आहे, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा