🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. जर एखाद्या मनुष्याने आपल्या इंद्रियांना मोकळे सोडले, तर ते इंद्रिय बाह्य विषयांकडे (भोगवस्तूं कडे) धाव घेतात. हे विषय सुरुवातीला सुखावह वाटले तरी ते विषासारखे घातक असतात. जो माणूस स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवत नाही, त्याचे पतन अटळ असते. जसे विष शरीराचा नाश करते, तसे विषयांची आसक्ती माणसाच्या विवेकाचा नाश करते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण अभ्यासाऐवजी सतत मोबाईल किंवा खेळाच्या आहारी गेलो (इंद्रियांवर ताबा नसणे), तर आपले शैक्षणिक नुकसान होते. म्हणून स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवद्गीतेतील स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांवर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांवर ताबा नसण्याचे परिणाम सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योग्याच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियविषयांचा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त अंतर्मुख करतो, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर होतो. 'आपणपां आपणुचि' याचा अर्थ असा की, तिथे दुसरा कोणताही विचार उरत नाही; केवळ स्वतःचे आत्मस्वरूप उरते. असा साधक बाह्य जगाचा विसर पाडून स्वतःच्या चैतन्यात एकरूप होऊन जातो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कामाच्या व्यापात खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ डोळे मिटून बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे, यामुळे मनःशांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूच्या गोंधळाकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याची स्थिती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि निष्काम कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग एकाच अंतिम सत्याकडे नेणारे आहेत. आत्मज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिल्यास त्यांच्यात कोणताही मूलभूत फरक नाही. परंतु ज्यांच्याकडे विवेकाची कमतरता आहे किंवा जे केवळ बाह्य स्वरूपावर लक्ष देतात, त्यांना हे दोन मार्ग भिन्न वाटतात. खऱ्या अर्थाने, जो संन्यासी आहे तोच योगी आहे आणि जो योगी आहे तोच संन्यासी आहे, कारण दोघांचेही ध्येय एकच आहे.

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) फळाची अतिशय चिंता न करता पूर्ण निष्ठेने केले, तर आपण एकाच वेळी योग आणि संन्यास दोन्ही आचरत असतो. कामात मग्न राहूनही त्यापासून अलिप्त राहणे हेच जीवनाचे खरे कौशल्य आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील मूलभूत एकता स्पष्ट करून सांगत आहेत, असे ज्ञानेश्वर महाराज वर्णन करतात.