शनिवार, 27 मे 2023
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 91

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या बुद्धीचा विटाळु नाही । जेथ निवृत्तीवांचूनि काही । आरुढेंना ॥

"Therefore, Arjuna, see that this intellect is free from any defilement; nothing but detachment finds a place here."

म्हणोनि Conjunction
mhanoni
म्हणून
therefore
बुद्धीचा Noun
buddhicha
बुद्धीचा
of the intellect
विटाळु Noun
vitalu
अशुद्धता किंवा दोष
impurity or defilement
निवृत्तीवांचूनि Adverb
nivrittivanchuni
निवृत्तीशिवाय किंवा शांतीशिवाय
without detachment or peace
आरुढेंना Verb
arudhena
स्थिर होत नाही किंवा चढत नाही
does not ascend or stay

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू नीट लक्षात घे की, या बुद्धीला कोणताही दोष किंवा अशुद्धता स्पर्श करू शकत नाही. या बुद्धीमध्ये निवृत्तीशिवाय (शांतीशिवाय) दुसरे काहीही टिकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या बुद्धीचा आश्रय घेऊन योगी पुरुष आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतात, ती बुद्धी अत्यंत शुद्ध असते. संसारातील द्वंद्व, मोह किंवा वासना यांचा मळ तिला लागत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीला घाण लागत नाही, त्याप्रमाणे या आत्मनिष्ठ बुद्धीला कर्माचा किंवा फळाचा विटाळ होत नाही. येथे केवळ 'निवृत्ती' म्हणजे सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग आणि आत्मिक शांतीच वास करते. ही बुद्धी संसाराच्या प्रपंचापासून अलिप्त असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी मन विचलित न होऊ देता शांतपणे पुढचा विचार करणे म्हणजे बुद्धीचा विटाळ टाळणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मनिष्ठ बुद्धीचे पावित्र्य आणि तिची स्थिरता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 344

जैसा पूर्णत्वें सरिता । सिंधु जाली पांडुसुता । तैसे कामनेसी सर्वथा । ठावो नाही ॥

"As the river, in its fullness, becomes the ocean, O son of Pandu, so there is no place at all for desire in the wise."

जैसा Adverb
Jaisa
ज्याप्रमाणे
Just as
पूर्णत्वें Adverb
Purnatve
पूर्णपणे
Completely
सरिता Noun
Sarita
नदी
River
सिंधु Noun
Sindhu
समुद्र
Ocean
कामनेसी Noun
Kamanesi
इच्छेला / वासनेला
To desire
ठावो Noun
Thavo
जागा / स्थान
Place

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नदी पूर्णपणे समुद्राला जाऊन मिळते आणि समुद्ररूप होते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या मनात कोणत्याही वासनांना किंवा इच्छांना जागा उरत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या सर्व बाजूंनी येऊन समुद्राला मिळतात, पण समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही आणि त्या नद्यांचे अस्तित्व स्वतःत सामावून घेतो, तसेच आत्मज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या अंतकरणात सर्व विषय आणि इच्छा येतात, पण त्या त्याच्या शांतीचा भंग करू शकत नाहीत. तो स्वतःच पूर्णत्वाचा अनुभव घेत असल्यामुळे त्याच्या मनात वेगळी कामना निर्माण व्हायला जागाच उरत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या ध्येयावर पूर्ण लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासात मग्न होणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनाची अवस्था कशी असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करतात की त्याच्या मनात वासनांना थारा नसतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 46

म्हणोनि उचितें कर्मे । तूं आचरे पां निभ्रमे । जेणें पाविजे परमे । पुरुषार्थातें ॥

"Therefore, perform your rightful duties without any doubt; by doing so, one attains the supreme goal of life."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचितें Adjective
Ucitēṃ
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
आचरे Verb
Ācarē
आचरण कर किंवा कर
Perform or practice
निभ्रमे Adverb
Nibhrame
संशय न धरता
Without any doubt
पुरुषार्थातें Noun
Puruṣārthātēṃ
जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय (मोक्ष)
The ultimate goal of life

💡 अर्थ

म्हणून तू मनात कोणताही संशय न ठेवता तुझी योग्य कर्तव्ये पार पाड. यामुळे तुला जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय (मोक्ष) प्राप्त होईल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली विहित कर्मे (स्वधर्म) कोणत्याही संभ्रमाशिवाय केली पाहिजेत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा तेच कर्म त्याला बंधनातून मुक्त करून परम पुरुषार्थापर्यंत म्हणजेच मोक्षापर्यंत घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे शुद्ध भावनेने आचरण करणे श्रेष्ठ आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी निकालाची किंवा बक्षिसाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की संभ्रम सोडून स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा