🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत परमात्म्याच्या सर्वव्यापकतेचे आणि अद्वैत तत्त्वाचे वर्णन करतात. ते सांगतात की, हे दृश्य विश्व ज्या मूळ चैतन्य तत्त्वापासून (ब्रह्मापासून) उत्पन्न झाले आहे आणि ज्याच्या सत्तेने हे सर्व अनंत रूपात विस्तारले आहे, तेच तत्त्व या चराचर सृष्टीत ओतप्रोत भरलेले आहे. जसे सोन्यापासून बनवलेले विविध दागिने मुळात सोन्यानेच व्यापलेले असतात, किंवा कापसापासून बनवलेले कापड कापसानेच भरलेले असते, तसे हे संपूर्ण जग ईश्वराचेच रूप आहे. यात ईश्वराव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नाही, हेच या ओवीचे मुख्य सार आहे.

आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात प्रत्येक माणसात, प्राण्यात आणि निसर्गाच्या प्रत्येक कणात ईश्वराचे रूप पाहायला हवे. उदाहरणार्थ, कोणाशीही वाईट वागताना किंवा निसर्गाची हानी करताना हे लक्षात ठेवावे की त्यातही तोच परमात्मा आहे, ज्यामुळे आपल्या मनात सर्वांबद्दल आदर आणि प्रेम निर्माण होईल.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत परमात्म्याचे स्वरूप हेच विश्वाचे मूळ कारण आणि आधार असल्याचे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अथांग पाणी ओलांडण्यासाठी आपल्याला पाण्याचाच आधार असलेल्या नौकेची मदत घ्यावी लागते, त्याचप्रमाणे संसाराच्या कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही. उलट, फळाची आशा न धरता केलेली कर्मेच (निष्काम कर्म) माणसाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त करतात. कर्मानेच कर्माचा क्षय होतो, जेव्हा त्या कर्मामागे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' हा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता काम केल्यास त्याला कर्माचे बंधन न लागता आत्मिक समाधान मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्तता करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.