←
रविवार, 28 मे 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 71

जेथ कामनेचा अंकुर न निघे । जेथ अहंभावाचा वारा न लागे । तेथ शांतीचिया पाऊलवाटे । येइजे सुखें ॥ ७१ ॥

"Where the sprout of desire does not emerge, where the wind of ego does not touch, there one arrives happily via the path of peace."

कामनेचा Noun
Kamanecha
इच्छेचा / वासनेचा
Of desire
अंकुर Noun
Ankur
मोड / कोंब
Sprout
अहंभावाचा Noun
Ahambhavacha
अहंकाराचा / मीपणाचा
Of ego
वारा Noun
Vara
वारा / स्पर्श
Wind / Touch
शांतीचिया Noun
Shantichiya
शांततेच्या
Of peace
पाऊलवाटे Noun
Paulvate
पायवाटेने
On the path
सुखें Adverb
Sukhen
आनंदाने / सहजपणे
Happily / Easily

💡 अर्थ

ज्या ठिकाणी कोणतीही इच्छा निर्माण होत नाही आणि जिथे अहंकाराचा वाराही शिवत नाही, तिथे शांतीच्या वाटेने सहजपणे सुखाचा अनुभव घेता येतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या मनात विषयांच्या भोगाची इच्छा (कामना) अंकुरित होत नाही आणि ज्याला 'मी'पणाचा (अहंकार) स्पर्शही होत नाही, तोच खरा योगी. अशा स्थितीत मन पूर्णपणे स्थिर होते. जेव्हा कामना आणि अहंकार नष्ट होतात, तेव्हा मनुष्य आपोआपच शांतीच्या मार्गावर चालू लागतो आणि त्याला परमानंदाची प्राप्ती होते. ही शांती बाह्य नसून ती अंतर्मनातील एक स्थिर अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम 'मी केले' असा गर्व न बाळगता आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक ताण येत नाही आणि मन शांत राहते. उदाहरणार्थ, निस्वार्थ भावनेने केलेली मदत अधिक आनंद देते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनमुक्त पुरुषाच्या अंतःकरणातील स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 61

म्हणोनि कर्म सांडिजे । कीं सांडूनि सुखी होइजे । हें न घडे गा सहजे । अर्जुना पां ॥

"Therefore, should action be abandoned? Or can one become happy by abandoning it? This, O Arjuna, is simply not possible."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
सांडिजे Verb
Sāṇḍije
सोडावे
Should be abandoned
सुखी Adjective
Sukhī
आनंदी
Happy
घडे Verb
Ghaḍe
घडते किंवा शक्य होते
Happens or is possible
सहजे Adverb
Sahaje
सहजपणे
Naturally
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कर्तव्य
Action or duty

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, कर्म सोडून द्यावे किंवा कर्म सोडल्याने सुखी होता येईल, हे सहज शक्य नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माच्या अपरिहार्यतेवर भाष्य करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग केल्याने कोणालाही शाश्वत सुख किंवा शांती मिळू शकत नाही. मानवी स्वभाव आणि प्रकृती सतत क्रियाशील असते, त्यामुळे कर्मापासून पळ काढणे अशक्य आहे. खरे सुख हे कर्म सोडण्यात नसून, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता (निष्काम भावनेने) करण्यात आहे. कर्माचा त्याग करणे हा सुखाचा मार्ग नसून तो एक भ्रम आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा येतो, तेव्हा आपण ते काम सोडून देण्याचा विचार करतो. पण ज्ञानेश्वरी सांगते की काम सोडल्याने प्रश्न सुटत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडला तर सुख मिळत नाही, उलट अभ्यास पूर्ण केल्यानेच खरे समाधान मिळते.

📌 संदर्भ

तिसऱ्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देताना सांगतात की कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 200

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैसे बीजां भाजिलिया न रुजती। तैसे कर्म जाणावे॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not lead to doership; just as roasted seeds do not sprout, so should those actions be understood."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
अहंकार किंवा कर्तेपणाचा भाव
Sense of doership
बीजां Noun
Bijan
बियाणे
Seeds
भाजिलिया Adjective
Bhajiliya
भाजल्यावर
Once roasted
रुजती Verb
Rujati
उगवणे किंवा अंकुरणे
To sprout

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण ती कर्तेपणाला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे हे कर्म समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष जगातील सर्व आवश्यक कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे केले' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत शुद्ध झालेले कर्म मनुष्याला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात किंवा कर्माच्या बंधनात अडकवत नाही. कर्माचे अस्तित्व असूनही त्याचे फळ चिकटत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा अहंकार सोडून कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मनाला खरी शांती मिळते आणि कर्माचे ओझे वाटत नाही.

📌 संदर्भ

अहंकाररहित कर्माचे फळ कसे मिळत नाही आणि ते बंधनास कारणीभूत कसे ठरत नाही, हे सांगताना माऊलींनी भाजलेल्या बीयाचा दृष्टांत दिला आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा