🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या लहरीनुसार वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने 'विहित' (कर्तव्य म्हणून सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच आपण ते कर्म 'उत्तम' म्हणजेच पूर्ण कौशल्याने आणि एकाग्रतेने करू शकतो. हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील?' या फळाची चिंता करण्याऐवजी, 'आजचा अभ्यास करणे' हे आपले उचित कर्म समजून ते मनापासून केले पाहिजे. यामुळे अभ्यासाचा दर्जा सुधारतो आणि तणाव कमी होतो.

फळाची अभिलाषा न धरता आपले विहित कर्तव्य कसे पार पाडावे, याबद्दल श्रीकृष्ण अर्जुनाला मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि परिस्थितीनुसार जे योग्य (उचित) कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची अभिलाषा (अहेत) नसावी. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्तव्य पूर्ण एकाग्रतेने आणि निस्पृह भावनेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या कर्मचाऱ्याने पगाराच्या किंवा पदोन्नतीच्या केवळ विचारात न पडता, आपले काम हीच सेवा मानून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म कसे करावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू किंवा पाप नाही. संशय हा माणसाच्या बुद्धीला ग्रासतो, ज्यामुळे त्याची निर्णयक्षमता नष्ट होते. ज्याच्या मनात संशय घर करतो, तो सत्यापासून दूर जातो आणि अखेर स्वतःचा नाश करून घेतो. हा संशय माणसाला अधोगतीच्या मार्गावर ढकलणारा सर्वात मोठा अडथळा आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा आपल्या ध्येयावर सतत संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने जर अभ्यासाच्या पद्धतीवर सतत संशय घेतला, तर तो एकाग्रतेने अभ्यास करू शकणार नाही आणि परीक्षेत अपयशी ठरेल.

भगवद्गीतेतील 'संशयात्मा विनश्यति' या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज संशयाचे गांभीर्य आणि त्याचे घातक परिणाम सांगत आहेत.