←
बुधवार, 29 मार्च 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 264

विषयान्विचरन्निन्द्रियैस्त्यक्तरागद्वेषैस्तु । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥

म्हणोनि विषयांचेनि सांगे । विरक्तीचें पाऊल न भंगे । आणि इंद्रियें आपुलेनि वेगें । विचरती जरी ॥ २६४ ॥

"Therefore, in the company of sense objects, the path of detachment is not broken, even if the senses move by their own momentum."

विषयांचेनि Noun
Vishayancheni
विषयांच्या / भोगांच्या
Of sense objects
सांगे Noun
Sange
संगतीने / सहवासात
In the company of
विरक्तीचें Noun
Viraktiche
वैराग्याचे / अलिप्ततेचे
Of detachment
न भंगे Verb
Na Bhange
मोडत नाही / ढळत नाही
Does not break
विचरती Verb
Vicharati
वावरतात / फिरतात
Wander or move

💡 अर्थ

म्हणून विषयांच्या सहवासात असूनही ज्याची विरक्ती ढळत नाही आणि ज्याची इंद्रिये आपल्या नैसर्गिक ओढीने विषयांत वावरली तरी तो विचलित होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) संपर्कात आला तरी त्याचे वैराग्य ढळत नाही. सामान्यतः इंद्रिये विषयांकडे धाव घेतात आणि माणसाला मोहात पाडतात, परंतु आत्मसंयमी पुरुषाची इंद्रिये त्याच्या नियंत्रणात असतात. जरी ती इंद्रिये नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार विषयांमध्ये वावरली, तरी त्या पुरुषाच्या मनात राग (आसक्ती) किंवा द्वेष निर्माण होत नाही. तो या द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्यामुळे त्याचे मानसिक संतुलन आणि शांती अबाधित राहते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, आपण सोशल मीडिया किंवा चविष्ट पदार्थांच्या सानिध्यात असतानाही, जर आपण आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करू शकलो आणि त्या गोष्टींच्या आहारी गेलो नाही, तर आपण या ओवीचा अर्थ जगत आहोत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही तो न वापरणे हा एक प्रकारचा इंद्रिय संयम आहे.

📌 संदर्भ

आत्मसंयमी पुरुष विषयांच्या सानिध्यात राहूनही कसा अलिप्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 84

जेथ पाविजे तें आपणचि होइजे । मग पावणें हें न बोलिजे । ऐसें ऐक्य आथी ॥

"Where that which is to be attained is reached, one becomes that itself; then 'attaining' is no longer spoken of; such is the unity."

जेथ Adverb
Jetha
जेथे
Where
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त करणे
To be attained
आपणचि Pronoun
Aapanachi
स्वतःच
Oneself
होइजे Verb
Hoije
होणे
Becomes
ऐक्य Noun
Aikya
एकरूपता
Unity
आथी Verb
Aathi
आहे/असते
Is/Exists

💡 अर्थ

ज्या ध्येयाला प्राप्त करायचे आहे, तिथे पोहोचल्यावर माणूस स्वतःच ते ध्येय बनतो. मग 'मिळवले' असे म्हणण्याची गरज उरत नाही, कारण तिथे पूर्ण एकरूपता असते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत सिद्धांताचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा साधक परब्रह्माचा अनुभव घेतो, तेव्हा तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. जसा मिठाचा खडा समुद्रात गेल्यावर समुद्रच होतो, तसाच भक्त देवाशी एकरूप होतो. या स्थितीत 'मी' आणि 'तू' हा भेद संपतो. साध्य आणि साधक यांच्यातील अंतर मिटून जाणे म्हणजेच खरे ऐक्य होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कलेत किंवा कामात इतके मग्न होतो की आपल्याला स्वतःचा विसर पडतो, तेव्हा आपण त्या कामाशी एकरूप होतो. उदाहरणार्थ, गाणे गाताना गायक जेव्हा गाणेच बनतो, तेव्हाच खरी कला सादर होते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे साधकाच्या अंतिम स्थितीचे, म्हणजेच अद्वैताचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 39

आतां सांख्यमतें तुज। सांगितलें हें निज। जेणें अज्ञान तम भोज। सांडिजे गा॥

"Now I have told you this secret according to the Sankhya view, by which the darkness of ignorance is cast off."

आतां Adverb
Atāṃ
आता
Now
सांख्यमतें Noun
Sāṃkhyamatēṃ
सांख्य शास्त्रानुसार
According to Sankhya philosophy
निज Adjective
Nija
स्वतःचे किंवा गुह्य
Innate or Secret
अज्ञान Noun
Ajñāna
अविद्या
Ignorance
तम Noun
Tama
अंधकार
Darkness
सांडिजे Verb
Sāṃḍijē
नष्ट करणे किंवा सोडून देणे
To discard or destroy

💡 अर्थ

आतापर्यंत मी तुला सांख्य शास्त्राच्या दृष्टीने आत्मज्ञानाचे गुपित सांगितले आहे, ज्यामुळे तुझ्या मनातील अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नाहीसा होईल.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांख्य योगाच्या माध्यमातून आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगितले आहे. 'निज' म्हणजे आत्म्याचे मूळ आणि सत्य स्वरूप. जेव्हा मनुष्याला हे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या बुद्धीवर असलेला अज्ञानाचा आणि मोहाचा 'तम' (अंधकार) नष्ट होतो. सांख्य विचारसरणी ही विवेक बुद्धीवर आधारित असून ती मनुष्याला देहबुद्धीपासून मुक्त करून आत्मबुद्धीकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीमुळे खूप दुःखी होतो, तेव्हा 'हे शरीर आणि परिस्थिती तात्पुरती आहे' हा विचार करणे म्हणजे सांख्य विचाराचा वापर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर निराश न होता, स्वतःच्या क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सैद्धांतिक विवेचन (सांख्य मत) सांगून पूर्ण करत आहेत, जेणेकरून त्याचा मोह नष्ट व्हावा.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा