🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक 'मी' (अहंकार) आणि 'माझे' (ममत्व) या दोन मानसिक बेड्या तोडतो, तेव्हा त्याचे व्यक्तिमत्व संकुचित राहत नाही. तो सर्व चराचर सृष्टीशी एकरूप होतो. अशा व्यक्तीला स्वतःमध्ये आणि विश्वामध्ये कोणताही फरक जाणवत नाही. तो विश्वाचाच एक भाग बनून मुक्तपणे वावरतो. हीच खरी शांती आणि मुक्तीची अवस्था आहे, जिथे द्वैत संपून अद्वैताचा अनुभव येतो.

दैनंदिन जीवनात आपण 'हे माझे आहे' किंवा 'मी हे केले' या विचारांमुळे तणावात असतो. जर आपण कामात आपलेपणा ठेवला पण फळाची किंवा मालकीची हाव सोडली, तर आपण अधिक आनंदी राहू शकतो. उदाहरण: एखादे सामाजिक कार्य करताना 'मी करतोय' हा गर्व न ठेवता 'हे ईश्वराचे कार्य आहे' असे मानणे.

अहंकार आणि ममत्व सोडलेल्या स्थितप्रज्ञाच्या मुक्त स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि परिस्थितीनुसार जे योग्य (उचित) कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची अभिलाषा (अहेत) नसावी. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्तव्य पूर्ण एकाग्रतेने आणि निस्पृह भावनेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या कर्मचाऱ्याने पगाराच्या किंवा पदोन्नतीच्या केवळ विचारात न पडता, आपले काम हीच सेवा मानून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म कसे करावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे किंवा इंद्रियांना बळजबरीने रोखून धरणे पुरेसे नसते. जोपर्यंत मनातील विषयांची ओढ संपत नाही, तोपर्यंत केवळ शारीरिक दमन उपयोगाचे नसते. इंद्रियांना पूर्णपणे मारणे किंवा त्यांचा नैसर्गिक व्यापार थांबवणे अशक्य आहे. त्याऐवजी बुद्धी स्थिर करून विषयांवरील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे. केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबली तर ती पुन्हा उसळी मारून बाहेर येतात.

एखादी वाईट सवय सोडताना ती फक्त जबरदस्तीने बंद करण्यापेक्षा, त्या सवयीचे तोटे समजून घेऊन मनापासून ती सोडण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल न वापरण्याचा हट्ट करण्यापेक्षा, अभ्यासाचे महत्त्व समजून घेतल्यास मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांचे दमन आणि विषयांचा त्याग यातील सूक्ष्म फरक ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.