🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मातील अकर्म समजून सांगण्यासाठी एक सुंदर दृष्टांत देतात. जेव्हा एखादा मनुष्य नावेमध्ये बसून प्रवास करतो, तेव्हा तो स्वतः हालचाल करत नसतो, तो स्थिर असतो. परंतु नावेच्या गतीमुळे त्याला असे वाटते की काठावरील झाडे किंवा डोंगर वेगाने मागे धावत आहेत. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष असतो, त्याला हे समजते की शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी ही नावेप्रमाणे कर्मे करत आहेत, परंतु आपला आत्मा (स्वयं) हा त्या कर्मांपासून अलिप्त आणि स्थिर आहे. अज्ञानी माणसाला मात्र आत्म्यावर कर्माचा आरोप झाल्यासारखा वाटतो.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा रेल्वेने प्रवास करतो, तेव्हा आपल्याला बाहेरची झाडे धावताना दिसतात, पण प्रत्यक्षात आपण आणि रेल्वे पुढे जात असतो. यावरून हे शिकावे की बाह्य परिस्थिती कितीही बदलली तरी आपले मन स्थिर ठेवणे शक्य आहे.

कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज नावेचे उदाहरण देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा दुःखातून सुटण्याचा मार्ग नाही. उलट, संभ्रम सोडून आणि पूर्णपणे जागरूक राहून आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच श्रेष्ठ आहे. जेव्हा माणूस आपले कर्तव्य निष्ठेने करतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने प्रगती करतो. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते योग्य पद्धतीने करणे हाच खरा शहाणपणा आहे.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगी आपली जबाबदारी झटकून न टाकता ती धैर्याने पार पाडावी. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादा विषय कठीण वाटला तरी त्याचा कंटाळा न करता, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानून त्याने प्रयत्न सुरू ठेवणे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संभ्रम सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग हे दिसायला भिन्न वाटले तरी त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आणि फळ एकच आहे. संन्यास म्हणजे कर्माच्या फळाचा त्याग करणे आणि योग म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे. हे दोन्ही मार्ग साधकाला आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचवतात. ज्याप्रमाणे 'पाणी' आणि 'जल' हे शब्द वेगळे असले तरी ते एकाच पदार्थाचा बोध करून देतात, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे केवळ शब्दभेद आहेत, तत्वतः ते एकच आहेत.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण फळाची चिंता न करता (संन्यास) आपले कर्तव्य चोख बजावणे (योग) या दोन्ही गोष्टी एकत्र करू शकतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संन्यास आणि योग या दोन मार्गांमधील तात्विक एकता ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.