🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हा आत्मा स्वरूपाने अचल आणि अढळ आहे. ज्याप्रमाणे क्षीरसागरात (दुधाच्या समुद्रात) उठणाऱ्या लाटा या मूळ दुधापेक्षा वेगळ्या नसतात, त्या दुधाचेच स्वरूप असतात, त्याचप्रमाणे हा आत्मा परमात्म्यापेक्षा भिन्न नाही. तो स्वरूपाने एकच आहे. आत्म्याला कोणतेही विकार शिवत नाहीत, म्हणून अर्जुनाने शोक करणे थांबवावे असा उपदेश येथे दिला आहे.

आपल्यातील आणि इतरांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखून सर्वांशी प्रेमाने वागावे. उदाहरण: संकटात घाबरून न जाता मन शांत ठेवणे, कारण आपला मूळ आत्मा अविनाशी आणि स्थिर आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व, त्याचे अचल स्वरूप आणि परमात्म्याशी असलेले त्याचे ऐक्य समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार नव्हे, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडतो, तेव्हाच आपण कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊ शकतो आणि कर्माचे बंधन आपल्याला बाधत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, क्रिकेट खेळताना खेळाडूने केवळ चेंडूवर लक्ष केंद्रित करावे, विजयाच्या विचाराने दडपण घेऊ नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत की कर्म कसे करावे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपण संसारात आहोत, तोपर्यंत कर्म करणे टाळता येत नाही. परंतु, हेच कर्म जर आपण 'निष्काम' बुद्धीने केले, तर ते आपल्याला बंधनातून मुक्त करते. जसे नदी पार करण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण पैलतीरावर पोहोचल्यावर आपण ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच ज्ञानाची प्राप्ती झाल्यावर कर्माचा अहंकार आणि कर्माची फळे गळून पडतात. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाची चिंता न करता केवळ खेळावर लक्ष केंद्रित करावे, जेणेकरून खेळाचा आनंदही मिळेल आणि दडपणही येणार नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.