🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, हे अर्जुना, तू मोह आणि अज्ञानामुळे स्वतःच्या मनाची फसवणूक करत आहेस. युद्धाच्या प्रसंगी अशा प्रकारे शोक करणे तुला शोभत नाही. मनातील सर्व संभ्रम आणि चिंता बाजूला सारून, क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यासाठी तू तुझे धनुष्य उचल आणि युद्धासाठी सज्ज हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला घाबरतो, तेव्हा विचार करत न बसता प्रत्यक्ष कृती करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने रडत बसण्यापेक्षा पुस्तक हातात घेऊन अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक संभ्रम सोडून युद्धासाठी तयार होण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जे लोक अहंकारापोटी किंवा द्वेषामुळे ईश्वरी नियमांचा (निष्काम कर्मयोगाचा) अवमान करतात, ते स्वतःचेच नुकसान करून घेतात. अशा व्यक्ती विवेकापासून दूर जातात आणि अज्ञानाच्या अंधारात अडकतात. त्यांचे जीवन ध्येयहीन होते आणि ते आत्मज्ञानाच्या लाभापासून वंचित राहतात. हे लोक सत्याचा स्वीकार करण्याऐवजी त्याची निंदा करण्यात वेळ घालवतात, ज्यामुळे त्यांची अधोगती होते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण चांगल्या सल्ल्याची थट्टा केली किंवा नैतिक नियमांचे उल्लंघन केले, तर आपण प्रगती करू शकत नाही. उदाहरणार्थ, आरोग्याचे नियम न पाळणारा आणि शिस्तीची निंदा करणारा माणूस शेवटी स्वतःचेच नुकसान करून घेतो.

अहंकारामुळे जे लोक निष्काम कर्मयोगाचा मार्ग नाकारतात, त्यांच्या आध्यात्मिक अधोगतीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, या संपूर्ण विश्वात आत्मज्ञानासारखी शुद्ध आणि पवित्र वस्तू दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे कोळशात आणि राखेत रूपांतर करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान मनुष्याच्या अज्ञानाचा आणि कर्माच्या बंधनाचा नाश करते. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावरच मनुष्य 'कैवल्य' म्हणजे मोक्षाच्या सर्वोच्च स्थितीला पोहोचतो. हे ज्ञान केवळ माहिती नसून ती एक अनुभूती आहे.

दैनंदिन जीवनात केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवणे पुरेसे नाही, तर स्वतःच्या चुका समजून घेणे हे खरे ज्ञान आहे. उदाहरणार्थ, जर आपल्याला राग येत असेल, तर तो का येतो याचे ज्ञान झाल्यास आपण शांत राहू शकतो, हेच व्यावहारिक ज्ञान होय.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची महती सांगत आहेत.