🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुढ रहस्याचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, कर्म न करणे म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाली थांबवणे नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी 'कर्मसंन्यास' घेण्याची युक्ती आहे. कर्माच्या आधारानेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला अर्जुनाने शिकावी, असा उपदेश येथे दिला आहे. यालाच 'कर्मात अकर्म' पाहणे असे म्हणतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त कसे राहावे, याचे गुपित अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या त्यागाचे मर्म सांगतात. मनुष्य अनेकदा इंद्रियांच्या विषयांचा (जसे की संपत्ती, सुखसोयी) बाह्यतः त्याग करतो, पण त्याचे मन मात्र त्याच गोष्टींमध्ये गुंतलेले असते. असा बाह्य त्याग फोल ठरतो. जोपर्यंत अंतःकरणात त्या विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपत नाही, तोपर्यंत तो खरा संन्यास नव्हे. खरी विरक्ती ही मनातून उगम पावली पाहिजे. जेव्हा बुद्धीला विषयांचे नश्वरत्व समजते, तेव्हाच अंतरी विरक्ती निर्माण होते आणि मगच बाह्य त्याग सार्थ ठरतो.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासासाठी मोबाईल वापरणे बंद केले, पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमध्येच असेल, तर तो खरा त्याग नाही. जेव्हा त्याला अभ्यासाचे महत्त्व समजून मोबाईलची ओढ मनातूनच वाटणार नाही, तेव्हाच तो खरा संयम ठरेल.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप सांगत आहेत, जिथे बाह्य त्यागापेक्षा आंतरिक विरक्तीला अधिक महत्त्व दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) आंतरिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे एखादा विशाल जलाशय किंवा समुद्र पाण्याने पूर्ण भरलेला असतो आणि त्याला बाहेरून येणाऱ्या पाण्याची गरज नसते, तो स्वतःच स्वतःमध्ये परिपूर्ण असतो; त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या सुखावर अवलंबून नसतो. त्याचे सुख हे त्याच्या स्वतःच्या अंतरात्म्यातूनच येते. तो आपल्या निजसुखात (आत्मसुखात) इतका मग्न असतो की त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आनंदाची उणीव भासत नाही.

आपल्या आनंदासाठी बाह्य वस्तू किंवा व्यक्तींवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या कामात आणि विचारात समाधान शोधणे. उदाहरण: सुट्टीत महागड्या सहलीला जाण्याऐवजी एखाद्या चांगल्या पुस्तकात किंवा छंदात आनंद मिळवणे.

स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाच्या) आंतरिक आनंदाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा दाखला देतात.