🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म किंवा गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत) कर्तव्य आहे, तेच करावे. फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्माचे पालन करणे, हेच मनुष्याला खऱ्या आणि शाश्वत सुखाकडे घेऊन जाणारे वर्म आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म कौशल्याने आणि कर्तव्य भावनेने करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ आवडीचे विषय न वाचता सर्व विषयांचा (विहित अभ्यास) प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे. शॉर्टकट न शोधता कष्टाने अभ्यास करणे हेच भविष्यातील यशाचे आणि सुखाचे वर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या सुखाचे रहस्य सांगताना स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'विहित' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून शास्त्राने सांगितले आहे, असेच कर्म करावे. आपले मन (मनोधर्म) विचलित होऊ न देता, इंद्रियांच्या आहारी न जाता, संयम राखून आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना अनेकदा आपले मन विचलित होते. अशा वेळी 'आता माझे सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य काय आहे?' याचा विचार करून, मन शांत ठेवून ते काम पूर्ण करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाचा संयम राखून आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवंतांच्या अवताराचे मुख्य उद्देश स्पष्ट करतात. जेव्हा समाजात अधर्म वाढतो, तेव्हा ईश्वरी शक्ती सगुण रूपात प्रकट होते. याचे पहिले कारण म्हणजे 'साधूंचा कैवार' म्हणजेच सज्जन आणि सात्त्विक लोकांचे रक्षण करणे. दुसरे कारण म्हणजे 'दुर्जनांचा संहार' म्हणजेच वाईट प्रवृत्तींचा नाश करणे. या दोन्ही क्रियांमधून 'धर्माचे पाळणे' म्हणजेच नैतिक मूल्यांची पुनर्स्थापना होते. ही प्रक्रिया केवळ एकदाच घडत नाही, तर काळाच्या गरजेनुसार प्रत्येक युगात (युगायुगी) परमात्मा अवतार धारण करतो.

दैनंदिन जीवनात आपण नेहमी सत्याची आणि चांगल्या माणसांची बाजू घेतली पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर आपल्या समोर कोणावर अन्याय होत असेल, तर गप्प न बसता त्याला मदत करणे हाच खरा धर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्या अवताराचे प्रयोजन आणि कार्य सांगत आहेत.