🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या फलश्रुतीबद्दल आणि त्याच्या दर्जाबद्दल भाष्य करत आहेत. ते म्हणतात की, जे लोक आत्मज्ञानाचे मर्म जाणतात आणि ज्यांना वेदांतातील कठीण सिद्धांतांची (प्रमेयांची) उत्तम जाण आहे, अशा विद्वानांना हा ग्रंथ वाचून अत्यंत आनंद आणि मानसिक शांती लाभेल. हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा खेळ नसून तो अनुभवाचे अमृत आहे, जे केवळ अधिकारी व्यक्तींनाच पूर्णपणे उमजते.

जेव्हा आपण एखादा कठीण विषय किंवा जीवनविषयक सत्य समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतल्यास मनाला स्पष्टता आणि शांती मिळते. उदाहरणार्थ, गणिताचा कठीण प्रश्न सुटल्यावर जो आनंद होतो, तसाच आनंद सत्य समजल्यावर होतो.

संत ज्ञानेश्वर आपल्या टीकेचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व सांगताना म्हणतात की हा ग्रंथ विद्वानांना आणि मुमुक्षूंना कसा वाटेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला संसाराचे वास्तव स्वरूप समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, हा संसार मुळातच दुःखाचे घर आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीपासून थंडावा मिळणे अशक्य आहे, त्याप्रमाणे या नश्वर जगातील भौतिक सुखांपासून शाश्वत आनंद मिळणे अशक्य आहे. इंद्रियांना वाटणारे क्षणिक सुख हे शेवटी दुःखातच रूपांतरित होते. म्हणून विवेकी माणसाने या जगाच्या मोहात न पडता आत्मज्ञानाचा मार्ग शोधला पाहिजे.

जेव्हा आपल्याला जीवनात अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की संसार हा स्वभावतःच असा आहे. हे समजल्यास आपण दुःखात खचून न जाता धैर्याने पुढे जाऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, हे जग संघर्षाचे आहे हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेवरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे नश्वर आणि दुःखमय स्वरूप समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याला वैराग्य प्राप्त व्हावे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे रहस्य सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही, परंतु कर्मात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे सुटावे, ही एक 'युक्ती' किंवा कला आहे. ज्याप्रमाणे शरीरात रुतलेला काटा काढण्यासाठी दुसऱ्या काट्याचा वापर केला जातो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच (निःस्वार्थ कर्माने) कर्माचे फळ किंवा आसक्ती सोडता येते. ही युक्ती समजली की मनुष्य संसारात राहूनही मुक्त राहू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने काम करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता कुटुंबाप्रती सेवा म्हणून केल्यास मनाला शांती मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्मातून मुक्त होण्याची सोपी युक्ती स्पष्ट करत आहेत.