🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत ज्ञानाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुषाला कर्मामध्ये आणि कर्माच्या साधनांमध्ये वेगळेपण दिसत नाही. त्याला सर्वत्र परब्रह्माचाच अनुभव येतो. जसे सोन्याचे दागिने विविध आकाराचे दिसले तरी ते मुळात सोनेच असतात, तसे कर्माचे विविध प्रकार आणि व्यवहार दिसले तरी त्यामागे एकच चैतन्य (ब्रह्म) भरलेले असते, असे जो जाणतो तोच खरा मुक्त होय.

आपल्या दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते 'माझे' किंवा 'मी करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते ईश्वराचे रूप मानून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञानाच्या (ब्रह्माच्या) उपासनेसाठी करावा.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला सर्व कर्मांमध्ये ईश्वरी तत्त्व कसे दिसते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या सर्व इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इत्यादी) पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर बुद्धीचा आहे. बाह्य जगातील विषय किंवा प्रलोभने त्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. जेव्हा इंद्रिये मनाच्या आज्ञेत असतात, तेव्हाच मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहते आणि तो आत्मस्वरूपात रममाण होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहात न पडता लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून बाहेरचे पदार्थ न खाता आरोग्याची काळजी घेणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या मुखातून आत्म्याचे अनादित्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे अर्जुना, मी, तू आणि हे समोर दिसणारे सर्व राजे पूर्वी नव्हते असे कधीच घडले नाही. म्हणजेच आपण सर्वजण अनादी काळापासून अस्तित्वात आहोत. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील आत्मा हा शाश्वत आहे. जन्म आणि मृत्यू हे केवळ शरीराचे धर्म आहेत, आत्म्याचे नव्हे. काळ बदलतो, शरीर बदलते, पण चैतन्य कायम असते.

दैनंदिन जीवनात अपयश किंवा नुकसान झाले असता, आपण हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आपले अस्तित्व केवळ बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नाही. आत्मिक बळ वाढवण्यासाठी या विचाराचा उपयोग होतो.

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याच्या अमरत्वाबद्दल सांगत आहेत.