🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (कर्तव्य म्हणून नेमून दिलेले) आहे तेच करावे. अशा कर्माचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते माणसाला संसारात अडकवत नाही, तर 'स्वानंद' म्हणजे आत्मिक समाधान मिळवून देते. मोक्षाचा मार्ग हा कर्माचा त्याग करण्यात नसून, फळाची आशा न ठेवता योग्य कर्म करण्यात आहे. हे कर्म कसे ओळखावे आणि ते का करावे, याचे मार्गदर्शन माऊली येथे करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना ती 'उचित' आहेत का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे विहित कर्म आहे. ते ओझे न मानता मनापासून केल्यास केवळ यशच मिळत नाही, तर आत्मिक समाधानही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारा आनंद याबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीर आणि इंद्रियांनी कर्मे करत असतानाही, 'मी कर्ता नाही' या आत्मज्ञानामुळे कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो (कर्मात अकर्म पाहणे), आणि जो मनुष्य बाह्यतः कर्म सोडून बसला असला तरी मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो (अकर्मात कर्म पाहणे), या दोघांमधील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती केवळ जबाबदारी म्हणून न करता, ती ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या स्थिरतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. सामान्यतः जेव्हा आपण एखादा संकल्प करतो, तेव्हा त्यामागे फळाची किंवा यशाची 'आशा' असते. ही आशाच मनाला चंचल बनवते आणि भविष्यात गुंतवून ठेवते. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, ज्या स्थितीत संकल्पाच्या मुळाशी कोणतीही भौतिक किंवा फळाची आशा उरत नाही, तिथे मनाची धावपळ थांबते. जेव्हा 'अपेक्षा' संपते, तेव्हाच मन खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हेच योग्याचे आणि स्थितप्रज्ञाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना केवळ फळाची चिंता न करता, कामावर लक्ष केंद्रित केल्यास मन शांत राहते. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला किती मार्क मिळतील' या आशेपेक्षा 'मला विषय समजून घ्यायचा आहे' या वृत्तीने अभ्यास केल्यास एकाग्रता वाढते.

मनाची स्थिरता आणि आशेचा त्याग यावर भाष्य करताना माऊली योग्याची अवस्था सांगत आहेत.