🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला विवेकाचा वापर करण्यास सांगत आहेत. मनुष्य प्रकृतीच्या अधीन असल्यामुळे कर्म पूर्णपणे सोडणे अशक्य आहे. मग प्रश्न असा उरतो की, कर्माचा केवळ बाह्य त्याग (संन्यास) करावा की कर्मात राहूनही फळाची अपेक्षा न ठेवता अलिप्त राहावे? माऊली सुचवतात की, कर्मात राहूनही त्यापासून अलिप्त राहणे हाच श्रेष्ठ मार्ग आहे आणि साधकाने आपल्या बुद्धीने यावर सखोल विचार करावा.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावे.

कर्म आणि संन्यास यातील संभ्रम दूर करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज विवेकाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे (अविद्येचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची किंवा आत्म्याची ओळख होत नाही, तोपर्यंत तो मायेच्या आणि अज्ञानाच्या जाळ्यात अडकलेला असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश जिथे पोहोचत नाही तिथे अंधार आपले साम्राज्य पसरवतो, त्याचप्रमाणे जिथे आत्मबोध नाही तिथे अविद्या आपला थाट मांडते. हे अज्ञानच माणसाला संसारात गुंतवून ठेवते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतांचे आणि दोषांचे खरे ज्ञान नसते, तेव्हा आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला आपल्या आवडीचे क्षेत्र माहित नसेल, तर तो इतरांचे पाहून चुकीचा निर्णय घेतो. स्वतःला ओळखणे (आत्मबोध) हाच यशाचा पाया आहे.

आत्मज्ञानाच्या अभावामुळे अविद्या कशी प्रबळ होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे मुख्य कारण अज्ञान आहे. जोपर्यंत मनुष्याला सत्य स्वरूपाचे ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत त्याच्या मनात शंका-कुशंकांचे जाळे विणले जाते आणि हा संशय अधिक बलवान होत जातो. संशय हा प्रगतीच्या मार्गातील सर्वात मोठा शत्रू आहे. ज्याप्रमाणे अंधार केवळ प्रकाशानेच नष्ट होतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या प्रखर तेजाने हा संशय समूळ नष्ट करणे आवश्यक आहे. ज्ञानाचा दिवा पाजळला की संशयाचा अंधकार क्षणात नाहीसा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या निर्णयाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर अभ्यासाने (ज्ञानाने) ती भीती आणि संशय दूर होतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हृदयातील संशय ज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगतात, त्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.