🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे (परमात्म्याचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जे तत्त्व 'अविनाश' आहे म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही आणि जे 'अगाध' आहे म्हणजे ज्याची व्याप्ती बुद्धीला न समजण्यासारखी आहे, तेच खरे सत्य आहे. या जगातील सर्व चैतन्य आणि ज्ञान ज्या एका मूळ तत्त्वापासून निर्माण झाले आहे, ते तत्त्व सर्वत्र भरलेले (सर्वगत) आहे. जसे सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये सोने सर्वत्र असते, तसे या विश्वात ते आत्मतत्त्व भरलेले आहे. त्याला कोणीही नष्ट करू शकत नाही कारण ते काळाच्या आणि अवकाशाच्या पलीकडे आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला भीती वाटते किंवा आपण अस्वस्थ होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपल्यातील मूळ आत्मा हा अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल किंवा एखादे नुकसान हे तात्पुरते असते, पण तुमचे आंतरिक अस्तित्व त्यापेक्षा खूप मोठे आणि कायमस्वरूपी आहे, हा विचार आत्मविश्वास देतो.

अर्जुनाचा मोह आणि शोक दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, एकदा का मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाले की, अज्ञानामुळे निर्माण झालेला मोह पूर्णपणे नष्ट होतो. ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे शुद्ध ज्ञानाच्या प्रकाशात संभ्रम टिकू शकत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी जो मोह झाला होता, तो केवळ अज्ञानामुळे होता, आणि हे ज्ञान तो मोह मुळासकट उपटून टाकेल असे आश्वासन येथे दिले आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण आणि सत्य ज्ञान मिळवतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि गोंधळ दूर होतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण झाला की मनातील भीती निघून जाते आणि आत्मविश्वास येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण करत आहेत की ज्ञानाने मोह कसा नष्ट होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मानवी इंद्रिये बाह्य विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असतात, तोपर्यंत मन आणि बुद्धी कधीही स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोतात दिवा थरथरतो, त्याप्रमाणे वासनांमुळे बुद्धी चंचल होते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांना आवरतो आणि मनाला विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त करतो, तेव्हाच त्याला आत्मस्वरूपाची अढळ स्थिरता प्राप्त होते. हीच 'स्थितप्रज्ञ' होण्याची पहिली पायरी आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला बसताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांवर (इंद्रियांवर) नियंत्रण मिळवले, तरच त्यांची एकाग्रता वाढून त्यांना विषय नीट समजतो.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.