🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मोह किंवा भीतीमुळे स्वतःच्या मनाची दिशाभूल करू नकोस. सत्य परिस्थितीचा स्वीकार करून धैर्याने उभे राहणे हेच तुझे कर्तव्य आहे. मनाचा गोंधळ दूर करून स्थिर बुद्धीने वागणे आवश्यक आहे, असा संदेश येथे दिला आहे.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात असतो, तेव्हा घाबरून न जाता शांत राहून निर्णय घ्यावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी धीर धरून अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून धैर्याने युद्धाला सामोरे जाण्याचा आणि मनाचा गोंधळ थांबवण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव (प्रतीति) आला आहे, त्याच्यासाठी कर्माचे बंधन उरत नाही. जेव्हा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार गळून पडतो, तेव्हा केलेली कर्मे ही अकर्मासारखी होतात. ज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माची फळे साधकाला चिकटत नाहीत, कारण तो कर्माच्या पलीकडे असलेल्या आत्मस्थितीत स्थिरावलेला असतो. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून राख करतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाची प्रचिती कर्माच्या बंधनाला नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मीच हे केले' असा गर्व न ठेवता काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्यात मदत करताना जर आपण श्रेयाची अपेक्षा ठेवली नाही, तर त्या कामाच्या यशापयशाचा आपल्या मनावर परिणाम होत नाही आणि आपण मानसिकदृष्ट्या शांत राहतो.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त असतो, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.