←
सोमवार, 14 जानेवारी 2036
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 365

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणोनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांसी अजिंक्यु । जयाचा हातु न लगे विषयविषु । तोचि पूर्णु ॥ ३६५ ॥

"Therefore, he alone is of steady wisdom, who is unconquerable by the senses, and who is not touched by the poison of sense-objects; he is perfect."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthiraprajnu
स्थिर बुद्धी असलेला
One with steady wisdom
अजिंक्यु Adjective
Ajinkyu
ज्याला जिंकता येत नाही असा / विजेता
Unconquerable / Victorious
विषयविषु Noun
Vishayavishu
सांसारिक विषयांचे विष
Poison of sense objects
पूर्णु Adjective
Purnu
परिपूर्ण / सिद्ध
Complete / Perfected
इंद्रियांसी Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses

💡 अर्थ

इसलिए वही स्थिर बुद्धि वाला है, जिसने अपनी इंद्रियों पर पूर्ण विजय प्राप्त कर ली है और जिसे सांसारिक विषयों का विष स्पर्श नहीं करता; वही पूर्ण पुरुष है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील भोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) हे विषासारखे घातक असतात. जो या विषयांच्या आहारी जात नाही आणि ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच जीवनात पूर्णत्व प्राप्त करतो. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला सोशल मीडिया, जंक फूड किंवा इतर व्यसनांचे आकर्षण वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणारा विद्यार्थी या तत्त्वाचे पालन करतो.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 184

जयाचीं कर्मांतरें । संकल्पाचीं उत्तरें । सांडिलीं साचारें । फळाशेसीं ॥

"Whose various actions have truly abandoned all mental resolves along with the hope for fruits."

जयाचीं Pronoun
Jayachi
ज्याची
Whose
कर्मांतरें Noun
Karmantare
विविध कर्मे
Various actions
संकल्पाचीं Noun
Sankalpachi
इच्छेची किंवा हेतूची
Of intentions or desires
सांडिलीं Verb
Sandili
त्याग केला किंवा सोडून दिले
Abandoned or given up
साचारें Adverb
Sachare
खरोखर किंवा प्रत्यक्षपणे
Truly or in reality
फळाशेसीं Noun
Phalashesi
फळाच्या आशेसह
With the hope of results

💡 अर्थ

जिसके समस्त कर्म संकल्प और फल की आशा से रहित हैं, वही वास्तव में मुक्त है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या व्यक्तीने आपल्या कर्मांमागील 'मी करतो' हा अहंकार (संकल्प) आणि त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची अपेक्षा पूर्णपणे सोडून दिली आहे, त्याची कर्मे त्याला कधीही बंधनात टाकत नाहीत. अशा व्यक्तीची सर्व कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये शुद्ध झालेली असतात. जेव्हा कर्मातून स्वार्थ निघून जातो, तेव्हा ते कर्म अकर्मासारखे होते, म्हणजेच ते माणसाला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ 'मला पहिला नंबर हवा आहे' या फळाच्या आशेने न करता, 'मला ज्ञान मिळवायचे आहे' या निस्वार्थ भावनेने अभ्यास करावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना त्या बदल्यात त्यानेही आपल्याला मदत करावी ही अपेक्षा न ठेवणे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत ज्याचे कर्म संकल्पाच्या आणि फळाच्या आशेच्या पलीकडे गेले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 37

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥

हा कामु तो हा क्रोधु । जो हा अज्ञानाचा बाधु । जो चैतन्याचा विरोधु । मांडूनि असे ॥

"This is desire, this is anger; which is the affliction of ignorance, and which stands opposing the pure consciousness."

कामु Noun
Kamu
काम किंवा तीव्र इच्छा
Desire or Lust
क्रोधु Noun
Krodhu
राग किंवा संताप
Anger
अज्ञानाचा Noun
Ajnanacha
अज्ञानाचा किंवा अविद्येचा
Of ignorance
बाधु Noun
Badhu
अडथळा किंवा पीडा
Obstacle or Affliction
चैतन्याचा Noun
Chaitanyacha
आत्मस्वरूपाचा किंवा शुद्ध जाणीवेचा
Of pure consciousness
विरोधु Noun
Virodhu
शत्रू किंवा विरोध करणारा
Opposition or Enemy

💡 अर्थ

यह काम है और यही क्रोध है, जो अज्ञान की बाधा है और जो चैतन्य (आत्मा) का विरोध करता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्याच्या प्रगतीतील सर्वात मोठे शत्रू म्हणजे काम आणि क्रोध आहेत. हे दोन्ही रजोगुणापासून उत्पन्न होतात. ते केवळ अज्ञानाचे लक्षण नसून, ते आपल्यातील शुद्ध चैतन्याला (आत्म्याला) झाकून टाकतात. जसा धूर अग्नीला झाकतो किंवा आरशावरची धूळ प्रतिबिंबाला स्पष्ट दिसू देत नाही, तसे हे विकार मानवी बुद्धीला भ्रष्ट करतात आणि सत्याचा मार्ग रोखतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अति लोभ सुटतो किंवा राग येतो, तेव्हा आपण शांत राहून विचार केला पाहिजे की हे विकार आपल्या प्रगतीला रोखत आहेत. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही चुकीचे शब्द बोलण्याऐवजी मौन पाळणे हा यावर उत्तम उपाय आहे.

📌 संदर्भ

मनुष्याची इच्छा नसतानाही त्याच्याकडून पाप का घडते, याचे उत्तर देताना श्रीकृष्ण काम आणि क्रोधाचा उल्लेख करतात, ज्याचे विवरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा