🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, 'काम' किंवा वासना हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा शत्रू ज्ञान (आत्मज्ञान) आणि विज्ञान (अनुभवजन्य ज्ञान) या दोन्हीचा नाश करतो. या कामावर विजय मिळवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे ही पहिली पायरी आहे. जोपर्यंत इंद्रिये स्वैरपणे विषयांकडे धावत राहतील, तोपर्यंत मनावर ताबा मिळवणे अशक्य आहे. म्हणून अर्जुनाला प्रथम इंद्रियनिग्रह करण्याचा सल्ला दिला आहे.

जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा खेळण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेला आवर घालून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वरीच्या माध्यमातून अर्जुनाला सांगतात की, बुद्धीला ग्रासणाऱ्या वासनांवर विजय मिळवण्यासाठी इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे किंवा ईश्वराच्या खऱ्या रूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत मन विषयांच्या मागे धावत आहे, तोपर्यंत ईश्वराची प्राप्ती होत नाही. जेव्हा योगाभ्यासाने किंवा भक्तीने मन स्थिर होते, बुद्धीचे तर्क-वितर्क थांबतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जेव्हा मनुष्याचा अहंकार गळून पडतो, तेव्हाच त्याला परमात्म्याचा अनुभव येतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप गर्विष्ठ होतो, तेव्हा आपण या ओवीची आठवण ठेवून आपला अहंकार कमी करण्याचा प्रयत्न करावा. शांत राहिल्याने आपल्याला योग्य निर्णय घेता येतात.

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे जीवात्मा परमात्म्यात विलीन होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्तव्यापासून परावृत्त होण्याचे परिणाम सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जर तू युद्ध सोडून पळालास, तर लोक तुझ्या शौर्यावर शंका घेतील आणि तुझी अपकीर्ती करतील. ही अपकीर्ती युगायुगांपर्यंत टिकून राहील. ज्या माणसाने समाजात प्रतिष्ठा आणि मान मिळवला आहे, त्याच्यासाठी अपमानाचे जगणे हे प्रत्यक्ष मृत्यूपेक्षाही अधिक क्लेशदायक असते. म्हणून क्षत्रियाने आपल्या स्वधर्माचे पालन करून सन्मानाने वागले पाहिजे.

आपल्या कामात प्रामाणिक राहणे महत्त्वाचे आहे. जर आपण चुकीच्या मार्गाने गेलो तर समाजात आपली प्रतिमा डागाळते, जी पुन्हा सुधारणे कठीण असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत चोरी करणे किंवा कामात भ्रष्टाचार करणे यामुळे होणारी बदनामी आयुष्यभर पाठलाग करते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य पार न पाडल्यास होणाऱ्या सामाजिक आणि वैयक्तिक परिणामांची जाणीव करून देत आहेत.