🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, संशय हा अज्ञानाचा परिणाम आहे. तो मनुष्याच्या हृदयात एखाद्या दाट झाडीप्रमाणे (थोंब) वाढतो आणि मनुष्याला सत्यापासून दूर नेतो. हा संशय नष्ट करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे 'आत्मज्ञान'. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाच्या आणि ज्ञानाच्या शस्त्राचा वापर करणे आवश्यक आहे. जेव्हा मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाचे ज्ञान होते, तेव्हा सर्व शंका आपोआप मावळतात.

जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा ध्येयावर शंका येते, तेव्हा आपण अभ्यास आणि अनुभवातून ज्ञान मिळवून ती शंका दूर केली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण कामात भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे पूर्ण ज्ञान घेतल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि संशय संपतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात की अज्ञानामुळे तुझ्या हृदयात निर्माण झालेला संशय ज्ञानाच्या शस्त्राने नष्ट कर.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग करून किंवा संन्यासाचा वेष धारण करून माणूस कर्ममुक्त होऊ शकत नाही. जोपर्यंत देह आहे, तोपर्यंत भूक, तहान, श्वास यांसारखे देहधर्म चालूच राहतात. कर्मातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे आवश्यक आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मार्ग कापण्यासाठी प्रत्यक्ष चालावेच लागते, केवळ थांबून राहिल्याने मार्ग संपत नाही, त्याचप्रमाणे विहित कर्मे केल्याशिवाय आणि त्यातील आसक्ती सोडल्याशिवाय मोक्ष मिळत नाही.

केवळ जबाबदारी टाळणे म्हणजे मुक्ती नव्हे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडला तर तो उत्तीर्ण होऊ शकत नाही; त्याला अभ्यास करावाच लागेल, पण तो फळाची चिंता न करता केल्यास त्याला तणाव जाणवणार नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की खरा संन्यास हा मानसिक असतो, केवळ कर्माचा बाह्य त्याग केल्याने माणूस मुक्त होत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरीच्या आध्यात्मिक आणि साहित्यिक महत्त्वाची मांडणी करतात. ते म्हणतात की हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा संग्रह नाही, तर तो सर्व चौसष्ट कलांचे उगमस्थान किंवा भांडार आहे. मुक्ती किंवा मोक्ष मिळवण्यासाठी लागणारी सर्व साधने आणि ज्ञान येथे उपलब्ध आहे, म्हणून याला 'मोक्षलक्ष्मीचे भुवन' (घर) म्हटले आहे. संसाराच्या तापाने आणि कष्टाने पोळलेल्या जीवाला येथे शाश्वत शांती आणि विसावा मिळतो. हा ग्रंथ मानवी जीवनाला पूर्णत्व देणारा आहे.

जेव्हा आपल्याला जीवनात खूप मानसिक ताण किंवा थकवा जाणवतो, तेव्हा ज्ञानेश्वरीसारख्या ग्रंथांचे वाचन केल्याने मनाला खरी विश्रांती आणि दिशा मिळते. उदाहरण: दररोज रात्री झोपण्यापूर्वी यातील काही ओव्यांचे वाचन केल्यास दिवसभराचा ताण कमी होऊन मन प्रसन्न होते.

महाभारताची स्तुती केल्यानंतर, संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वतःच्या ग्रंथकथनाचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व आणि त्याचे सामर्थ्य सांगत आहेत.