🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाचे आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण नसते, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) आकर्षणात सहज अडकतो. हे विषय सुरुवातीला सुखद वाटतात, पण ते माणसाचे विवेकबुद्धीरूपी धन चोरून नेतात. इंद्रिये जिंकल्याशिवाय आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही, असे महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर ताबा ठेवला नाही आणि फक्त चवीसाठी अयोग्य पदार्थ खाल्ले, तर आपले आरोग्य बिघडते. म्हणजेच इंद्रियांवर ताबा नसल्यामुळे आपण आपले आरोग्य गमावतो.

इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सावध करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे तोच खरा योगी. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती माणसाला विषयांकडे खेचतात. जो माणूस या इंद्रियांना आवरतो आणि विषयांच्या मोहातून मुक्त होतो, त्यालाच आत्मसुखाचा अनुभव येतो. हे सुख बाह्य जगावर अवलंबून नसते, तर ते अंतरात्म्यात असते. जेव्हा साधक बाह्य जगातील सुखाचा शोध थांबवून स्वतःच्या स्वरूपात विलीन होतो, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हाच खरा 'स्थिरप्रज्ञ' होय.

दैनंदिन जीवनात मनावर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी टीव्ही किंवा मोबाईलचा मोह टाळून अभ्यासात मन लावणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. यामुळे आपल्याला दीर्घकालीन यश आणि समाधान मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्रात येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा (किनारा) ओलांडत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात बाह्य विषयांच्या इच्छा किंवा कामवासना उत्पन्न झाल्या तरी त्याचे मन विचलित होत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या मर्यादेत स्थिर राहतो, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक शांतीवर कोणताही परिणाम होत नाही.

जेव्हा आपल्या मनात एखादी गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा किंवा मोह निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या तत्त्वांशी प्रामाणिक राहून शांत राहणे. उदाहरण: सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.