🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मुख्य लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि त्यांच्यावर ताबा मिळवतो, त्याचीच बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. केवळ बाह्य त्याग करून चालत नाही, तर मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच खरे प्रज्ञावान असण्याचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा मोह होतो (उदा. अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघणे), तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून योग्य निर्णय घेणे म्हणजे इंद्रियजय होय. असा संयम आपल्याला यशाकडे नेतो.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत, जिथे इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अर्जुनाला दिलेल्या इशाऱ्याचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, जर तू युद्धापासून पळ काढलास, तर तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करतील. ते तुझ्याबद्दल असे अपशब्द (अवाच्य बोल) वापरतील जे ऐकणे अत्यंत क्लेशदायक असेल. एका शूर योद्ध्यासाठी आपली प्रतिष्ठा गमावणे आणि लोकांकडून भ्याड म्हणून हिणवले जाणे हे प्रत्यक्ष मृत्यू पावण्यापेक्षाही अधिक वेदनादायक असते. सामाजिक प्रतिष्ठा आणि आत्मसन्मान हा प्राणापेक्षा प्रिय असतो, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

आपल्या जबाबदारीतून पळ काढल्यास समाजात आपली मानहानी होते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी जर एखादा माणूस आपली जबाबदारी झटकून पळाला, तर लोक त्याच्यावर टीका करतात, जी टीका सहन करणे मरणापेक्षा कठीण असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धापासून परावृत्त झाल्यास होणाऱ्या मानहानीबद्दल आणि शत्रूंच्या बोचऱ्या शब्दांबद्दल सावध करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रवास करणारी नाव जर सोसाट्याच्या वाऱ्याच्या तावडीत सापडली, तर ती नाव दिशाहीन होते आणि अथांग पाण्यातही बुडून जाते. त्याचप्रमाणे, जर माणसाचे मन इंद्रियांच्या विषयांकडे (भोगांकडे) धावू लागले, तर ते माणसाच्या स्थिर बुद्धीला विचलित करते. ही विचलित बुद्धी माणसाला विनाशाकडे नेते, मग तो कितीही ज्ञानी का असेना.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या आहारी गेलो, तर आपले अभ्यासावरून किंवा कामावरून लक्ष विचलित होते. हे विचलित मन आपल्याला ध्येयापासून दूर नेते. म्हणून मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे माणसाचा विवेक कसा नष्ट होतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे नावेचे उदाहरण देतात.