🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत वाचेच्या आणि बुद्धीच्या वैभवाचे वर्णन करतात. 'अभिनव वाग्विलास' म्हणजे शब्दांचा असा खेळ जो कधीही जुना होत नाही. 'चातुर्याचे फांस' म्हणजे तर्काची अशी गुंफण जी बुद्धीला खिळवून ठेवते. आणि 'प्रमेयाचा सुवास' म्हणजे आत्मज्ञानाचे ते सत्य जे केवळ बुद्धीलाच नाही तर अंतरात्म्यालाही सुगंधाप्रमाणे मोहित करते. हे वर्णन श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आहे.

आपण जेव्हा लोकांशी बोलतो तेव्हा आपले शब्द अर्थपूर्ण आणि समोरच्याला पटतील असे असावेत. उदाहरण: एखाद्या वक्त्याने भाषणात केवळ माहिती न देता ती रंजक पद्धतीने मांडली तर लोक ती आनंदाने ऐकतात आणि त्यातील आशय ग्रहण करतात.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आणि आध्यात्मिक ज्ञानाच्या सौंदर्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीगुरूंच्या अगाध आणि शब्दातीत स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, गुरूंचे किंवा परब्रह्माचे स्वरूप इतके महान आहे की तिथे वाणी पोहोचू शकत नाही; वर्णन करायला शब्द अपुरे पडतात. तर्क किंवा बुद्धीचे विचार तिथे पोहोचण्यापूर्वीच थबकतात. अगदी मन सुद्धा त्या स्वरूपाचे आकलन करू न शकल्यामुळे माघार घेते. हे स्वरूप केवळ अनुभवाचे आहे, ते बुद्धीने किंवा शब्दांनी मांडता येत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्टीचे तर्क लावण्याचा प्रयत्न करतो, पण काही गोष्टी (जसे की भक्ती किंवा आंतरिक शांती) केवळ अनुभवायच्या असतात. उदाहरण: जेव्हा आपण निसर्गाचे अफाट सौंदर्य पाहतो, तेव्हा शब्द कमी पडतात; अशा वेळी शांत राहून तो आनंद घेणे हीच खरी भक्ती आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज आपले सद्गुरू श्री निवृत्तीनाथ यांच्या दिव्य आणि शब्दातीत स्वरूपाचे स्तवन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे (परमात्म्याचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जे तत्त्व 'अविनाश' आहे म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही आणि जे 'अगाध' आहे म्हणजे ज्याची व्याप्ती बुद्धीला न समजण्यासारखी आहे, तेच खरे सत्य आहे. या जगातील सर्व चैतन्य आणि ज्ञान ज्या एका मूळ तत्त्वापासून निर्माण झाले आहे, ते तत्त्व सर्वत्र भरलेले (सर्वगत) आहे. जसे सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये सोने सर्वत्र असते, तसे या विश्वात ते आत्मतत्त्व भरलेले आहे. त्याला कोणीही नष्ट करू शकत नाही कारण ते काळाच्या आणि अवकाशाच्या पलीकडे आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला भीती वाटते किंवा आपण अस्वस्थ होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपल्यातील मूळ आत्मा हा अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल किंवा एखादे नुकसान हे तात्पुरते असते, पण तुमचे आंतरिक अस्तित्व त्यापेक्षा खूप मोठे आणि कायमस्वरूपी आहे, हा विचार आत्मविश्वास देतो.

अर्जुनाचा मोह आणि शोक दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.