🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत माउली ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचे वर्णन करतात. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला व्यावहारिक आणि मानसिक बळ देत आहेत. ते म्हणतात की, सत्य परिस्थिती समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. मनातील गोंधळ, भीती आणि अस्वस्थता ही केवळ भ्रमामुळे निर्माण झाली आहे. म्हणून, एक योद्धा म्हणून तुझे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी तू तुझे मन स्थिर कर आणि धैर्याने उभा राहा. ही ओवी मानवी मनाला संकटाच्या वेळी स्थिर राहण्याचा संदेश देते.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात किंवा परीक्षेत अपयशाच्या भीतीने घाबरतो, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने त्या संकटाचा सामना करावा. उदाहरणार्थ, नोकरीत अडचण आली तर चिंता करण्यापेक्षा शांत डोक्याने मार्ग शोधणे.

आत्म्याचे स्वरूप समजावून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनातील दुःख सोडून कर्तव्य करण्यासाठी धैर्य धारण करण्यास सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. ज्याप्रमाणे समुद्रात अनेक नद्या येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी सोडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व विषय आले तरी तो विचलित होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो कारण त्याला आत्मसुखाचा लाभ झालेला असतो. त्याच्या मनात कोणतीही नवीन इच्छा निर्माण होत नाही, कारण तो स्वतःच आनंदाचे माहेरघर झालेला असतो. बाह्य जगातील घडामोडींचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

आपल्या आयुष्यात कितीही सुख-दु:ख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाकडून कौतुक झाले किंवा टीका झाली, तरीही आपले मानसिक संतुलन ढळू न देता आपले कर्तव्य करत राहणे, हाच या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना तो समुद्राप्रमाणे कसा अचल असतो याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीला परमात्म्याशी जोडले आहे (योग), त्याला कर्माच्या फळाची आसक्ती राहत नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात त्याचे सर्व संशय, भीती आणि द्वैत नष्ट होते. असा पुरुष स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो. तो जगात सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे पाप किंवा पुण्य लागत नाही. तो पूर्णपणे मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच कर्मबंधनातून मुक्त होणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो मनुष्य आत्मज्ञान आणि योगामध्ये स्थिर असतो, त्याला कर्माची बंधने कशी बाधत नाहीत.