🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी बुद्धीचे स्थैर्य अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत मन चंचल असते आणि इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वारा शांत झाल्यावर पाण्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा साधक आपल्या मनाला आवरतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याची बुद्धी नैसर्गिकरित्या स्थिर आणि शांत होते. हाच स्थितप्रज्ञ होण्याचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या कामात यश मिळवायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांपासून (इंद्रियांपासून) मन बाजूला काढून एकाग्र करणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपली निर्णयक्षमता आणि बुद्धी अधिक कार्यक्षम होते.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मन आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेतून बाहेर पडण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. तर, कर्म करत असतानाच त्यातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे हीच खरी युक्ती आहे. ज्याप्रमाणे पाण्यातून बाहेर पडण्यासाठी पाण्याचाच आधार घेऊन पोहावे लागते, त्याचप्रमाणे संसारात राहून कर्तव्ये पार पाडत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची ही कला श्रीकृष्णाने अर्जुनाला समजावून सांगितली आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) करताना ती ओझे न मानता आपले कर्तव्य म्हणून करावीत. जर आपण फळाची चिंता न करता कामावर लक्ष केंद्रित केले, तर आपल्याला मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत किती गुण मिळतील यापेक्षा 'मी प्रामाणिकपणे अभ्यास करेन' हा विचार करणे म्हणजे कर्माच्या आधारे कर्म सोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची कला म्हणजेच 'अकर्म' स्थिती कशी प्राप्त करावी, हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि फलाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. बाह्यतः ते भिन्न वाटले तरी त्यांचे आध्यात्मिक फळ एकच आहे. ज्यांना यातील मर्म समजत नाही किंवा ज्यांची समज मर्यादित आहे, त्यांनाच हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात. ज्ञानी पुरुष या दोन्हीमधील एकत्व जाणतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता केले, तर ते संन्यासासारखेच श्रेष्ठ ठरते. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालासाठी न वाचता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा योगच आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील मूलभूत एकत्व समजावून सांगत आहेत.