🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ज्या साधकाला आपल्या अंतर्यामी असलेल्या आत्मस्वरूपाचा परमानंद प्राप्त झाला आहे, त्याला बाह्य विषयांच्या क्षणभंगुर सुखाची ओढ उरत नाही. तो बाह्य जगाचा पूर्णपणे विसर पडलेल्या अवस्थेत असतो. अशा वेळी तो केवळ सुखाचा अनुभव घेत नाही, तर तो स्वतःच ते 'आत्मसुख' बनतो. म्हणजेच ज्ञाता आणि ज्ञेय यातील द्वैत संपून तो ब्रह्मानंदात विलीन होतो.

जेव्हा आपण एखाद्या चांगल्या कामात किंवा छंदात पूर्णपणे एकाग्र होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा विसर पडतो. तसेच, जर आपण मनाची शांती स्वतःच्या आत शोधली, तर बाह्य संकटांचा आपल्याला त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी जर मन शांत असेल, तर बाहेरच्या आवाजाचा अभ्यासावर परिणाम होत नाही.

आत्मसुख प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याला हानी पोहोचवू शकत नाही. शस्त्रे केवळ भौतिक शरीराला इजा करू शकतात, पण चैतन्यस्वरूप आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी सर्व काही भस्म करण्याची शक्ती ठेवतो, पण तो आत्म्याला जाळू शकत नाही कारण आत्मा हा तेजाच्याही पलीकडचा आहे. पाणी कोणत्याही पदार्थाला विरघळवून त्याचे अस्तित्व संपवू शकते, पण आत्मा अभेद्य आहे. वारा ओलावा शोषून घेतो, पण आत्मा कधीही कोरडा पडत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा प्रकृतीच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा, शाश्वत आणि नित्य आहे.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा मृत्यूची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) अमर आहे. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी खचून न जाता, 'मी या अपयशापेक्षा मोठा आहे' हा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी आणि शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि कर्मयोग (निष्काम कर्माचा मार्ग) हे मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन अवयव वेगळे दिसले तरी ते एकाच जीवाला आधार देतात, तसेच हे दोन्ही मार्ग एकाच मोक्षप्राप्तीकडे नेतात. केवळ ज्यांच्याकडे आत्मज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांमध्ये भेद किंवा फरक जाणवतो. ज्ञानी व्यक्तीला या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच असल्याचे उमजते.

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम आणि भक्ती यांना वेगळे समजू नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी मनापासून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करत असेल, तर तो अभ्यासच त्याचा 'योग' आणि 'संन्यास' दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील तात्विक एकत्व स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.