🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जे लोक अहंकारापोटी किंवा द्वेषामुळे ईश्वरी नियमांचा (निष्काम कर्मयोगाचा) अवमान करतात, ते स्वतःचेच नुकसान करून घेतात. अशा व्यक्ती विवेकापासून दूर जातात आणि अज्ञानाच्या अंधारात अडकतात. त्यांचे जीवन ध्येयहीन होते आणि ते आत्मज्ञानाच्या लाभापासून वंचित राहतात. हे लोक सत्याचा स्वीकार करण्याऐवजी त्याची निंदा करण्यात वेळ घालवतात, ज्यामुळे त्यांची अधोगती होते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण चांगल्या सल्ल्याची थट्टा केली किंवा नैतिक नियमांचे उल्लंघन केले, तर आपण प्रगती करू शकत नाही. उदाहरणार्थ, आरोग्याचे नियम न पाळणारा आणि शिस्तीची निंदा करणारा माणूस शेवटी स्वतःचेच नुकसान करून घेतो.

अहंकारामुळे जे लोक निष्काम कर्मयोगाचा मार्ग नाकारतात, त्यांच्या आध्यात्मिक अधोगतीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' पुरुषाचे अंतिम लक्षण सांगत आहेत. ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव आपल्या इच्छेनुसार आवरून घेते, त्याचप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या (शब्दादी विषयांच्या) ओढीपासून पूर्णपणे बाजूला काढतो, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. इंद्रिये ही मनाला बाहेर खेचणारी शक्ती आहेत; जेव्हा त्यांचा निग्रह होतो, तेव्हाच बुद्धीला स्थिरता प्राप्त होते. असा पुरुषच जगात 'पूर्णप्रज्ञ' म्हणजे पूर्ण ज्ञानी मानला जातो.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेच्या वेळी टीव्ही किंवा मोबाईलच्या मोहावर नियंत्रण मिळवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हा इंद्रियनिग्रहाचाच एक भाग आहे. यामुळे आपली एकाग्रता आणि यश वाढते.

इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या लक्षणांचा उपसंहार माउली येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा तो मोहात पडतो. या मोहामुळे त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'स्मृती' भ्रष्ट होते. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक सुंदर दृष्टांत देतात - ज्याप्रमाणे जोराच्या वाऱ्याने तेवत असलेला दिवा विझतो आणि सर्वत्र अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे मोहाच्या प्रभावामुळे मनुष्याच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचा प्रकाश (बोध) मावळतो. विवेक नष्ट झाल्यामुळे माणूस स्वतःचे हित कशात आहे हे विसरतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण काय बोलतोय याचे भान राहत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक आहे, अन्यथा रागाच्या भरात घेतलेला चुकीचा निर्णय आपले मोठे नुकसान करू शकतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलू नका, कारण त्या क्षणी तुमचा विवेक 'विझलेला' असतो.

क्रोधापासून मोह आणि मोहापासून बुद्धीचा नाश कसा होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.