🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्रशुद्ध आणि योग्य असे कर्म करावे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) निष्ठेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्मच आपल्याला मोक्षाच्या किंवा परम सुखाच्या दारापर्यंत घेऊन जाते. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची अतिशयोक्ती न करता केलेले कर्तव्य हेच खरे अध्यात्म आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली जबाबदारी टाळू नये. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास केला, तर त्याला यश आणि मानसिक समाधान दोन्ही मिळते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज मोक्षप्राप्तीसाठी स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्म करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना कितीही पूर आला आणि त्या सर्व समुद्राला मिळाल्या, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा उथळ होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात अढळ आणि सदैव पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय, भोग किंवा प्रसंग आले तरी, त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात सदैव तृप्त असतो आणि बाह्य परिस्थितीमुळे विचलित होत नाही.

आपल्या आयुष्यात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि कमी गुण मिळाले म्हणून खचून जाऊ नये, तर दोन्ही परिस्थितीत मन स्थिर ठेवावे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी विषयांच्या सान्निध्यातही कशी स्थिर असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही स्वतःला अकर्ता मानतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही) आणि जो कर्म न करताही मनात कर्माचे विचार घोळवत असतो, या दोन्हीतील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माचे बंधन उरत नाही, हेच 'डोळसपणे' पाहणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांच्या मागे न लागता विषयाच्या आनंदासाठी वाचणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म फरक समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.